"Jenubiy gérmaniye géziti" diki "Re'is we shahzade" namliq maqalide dolqun eysa bilen shöhret zakir toghrisida toxtalghan

Ixtiyariy muxbirimiz ekrem
2021-08-16
Share
"Jenubiy gérmaniye géziti" diki "Re'is we shahzade" namliq maqalide dolqun eysa bilen shöhret zakir toghrisida toxtalghan
Photo: RFA

Mezkur gézitte élan qilin'ghan maqalide, dolqun eysa Uyghurlarning erkinliki üchün köresh qilghuchi, shöhret zakir Uyghurlarning erkinlikini depne qilghuchi süpitide teswirlendi.

Gérmaniyediki meshhur gézitlerdin biri bolghan "Jenubiy gérmaniye géziti" 8 - ayning 14 - 15 - künlirige tewe sanida "Re'is we shahzade" namliq bir maqale élan qilip, d u q re'isi dolqun eysa bilen Uyghur aptonum rayonining re'isi shöhret zakirni sélishturup chiqqan. Mezkur maqalide birining öz millitining erkinliki üchün köresh qilghuchi qehriman ikenlikini, yene birining öz millitining erkinlikini depne qilghuchi asiy ikenlikini ilgiri sürgen.

Qoshumche "Uyghurlar: erkinlik we jaza lagéri" dep nam bérilgen, gézit yüzide toluq bir betni igiligen bu zor hejimlik bu maqalini "Jenubiy gérmaniye géziti" ning ürümchidiki muxbiri kiristof gizén bilen mezkur gézitning obzorchiliridin gé'orgi maskolo we yoséf wirnishofér qatarliqlar birlikte yazghan. Maqalide"D u q ning re'isi dolqun eysa bilen shi jinpingning etiwarliq shahzadisi shöhret zakir" ning kimliki, ularning öz millitige tutqan mu'amilisi, öz millitining jaza lagérliridiki paji'elik hayatigha nisbeten pozitsiyesi we Uyghurlarning nöwettiki échinishliq hayati teswirlen'gen.

D u q re'isi dolqun eysa ependining bildürüshiche, "Jenubiy gérmaniye géziti" ning bu muxbirliri Uyghur diyarigha ziyaretke bérishtin ilgiri d u q ishxanisigha kélip, uning hayat hékayiliri we sherqiy türkistanning weziyiti toghrisida melumat igiligen.

 

"Re'is we shahzade" namliq  eserning kirish sözige mundaq yézilghan: "Dolqun eysa bilen shöhret zakirdin ibaret bu ikki Uyghurda eslide zitliq körülmesliki kérek idi, biri öz xelqining erkinliki üchün köresh qilidu, yene biri öz xelqining erkinlikini depne qilidu".

Maqalide xitay hökümiti we uning jasuslirini "Apparat" dep atighan. Bu "Apparat" lar Uyghur diyarigha ziyaret üchün barghan "Jenubiy gérmaniye géziti" muxbirlirining jaza lagérlirigha yéqinlishishigha yol qoymighan. Shundaqtimu ular köpligen jaza lagérlirining ornini tapqan we eserde bu lagérlar jaylashqan parallélning kodini ashkarilighan. Bezi lagérlarning uzunliqining 1 kilimétirdin ashidighanliqini eskertken. "Apparat" ning bu lagérlarda qanche yüz minglighan Uyghurlarni qamap tutup turuwatqanliqini tekitligen.

Maqalide bekrek étibar bilen teswirlen'gini "D u q ning re'isi dolqun eysa bilen shi jinpingning etiwarliq shahzadisi shöhret zakir" ning kimliki bolghan. 1967 - Yili aqsuda tughulghan dolqun eysa bilen 1953 - yili ghuljada tughulghan shöhret zakirning eslide bir milletke teweliki, dolqun eysaning 1987 - yilidin tartipla xitay hakimiyitige qarshi pa'aliyetlerni bashlighanliqi, 1988 - yili ürümchide aliy mektep oqughuchilar namayishini uyushturup mekteptin qoghlan'ghanliqi, 1994 - yili wetinini terk étishke mejbur bolghanliqi, gérmaniyede yashawatqan 25 yildin buyan öz millitining erkinliki üchün qit'eler atlap, tinimsiz köresh qilip kelgenliki bayan qilin'ghan. Eksiche, shöhret zakirning 80 - yillardin tartipla xitay hakimiyiti üchün xizmet qilishni bashlighanliqi, uning dadisi zakirofningmu zamanida xitaylar üchün aktip xizmet qilghan biri bolghanliqi, shöhret zakirning nöwette xitay hakimiyitige sadaqet bilen xizmet qilip, "21 - Esirdiki insaniyetke qarshi jinayet we irqiy qirghinchiliq" qa hesse qoshuwatqanliqi teswirlen'gen.

Uyghur siyasiy erbabliridin erkin aliptékin ependi bu xususta pikir bayan qilip, bu eserning "Jenubiy gérmaniye géziti" de élan qilin'ghanliqining bek yaxshi bolghanliqini, eserning Uyghurlar mesilisi hem d u q ning yawropagha téximu keng tonulushigha türtke bolidighanliqini tekitlidi. Gérmaniyediki Uyghur ziyalisi perhat muhemmidi ependi bu heqte toxtalghanda, "Re'is we shahzade" namliq bu eserning xelq ichide zor tesir qozghighanliqini tilgha aldi. U sözide, dolqun eysa we shöhret zakirdin ibaret bir birige qarimu qarshi bu ikki obrazning eserde nahayiti etrapliq sélishturup ötülgenlikini ipade qildi.

Maqalide xitayning milliy siyasiti üchün ketmen chépiwatqan, xitayning zuwani bolup Uyghur diyarining échinishliq weziyitini yalghandin yaxshi körsitip, maxtap uchuriwatqan shöhret zakirning ikki singlisining gérmaniyege kélip siyasiy panahliq tiligenliki, bu ré'alliqning emeliyette shöhret zakir we u xizmitini qiliwatqan xitay hakimiyiti üchün bir mesxire ikenliki eskertilgen.

Eserde yene Uyghurlarning meshhur sha'iri bolghan lutpulla mutellipning qebrisining chéqilip, u yerge bir "Teley baghchisi" berpa qilin'ghanliqi, müshük'éyiqning külüp turghan heykili ornitilghanliqimu qisturup ötülgen we bu baghchining süriti eserning bash qismigha bérilgen.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet