Йәркәндики дохан паша мазарлиқи вә әтрапидики мәһәллиләрниң чеқилғанлиқи илгири сүрүлмәктә

Мухбиримиз гүлчеһрә
2019-09-19
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Чеқиливатқан йәркән бағ мәһәллә вә дохан паша мазарлиқиниң сүний һәмраһидин вә 2018-йилиға селиштурма көрүнүши. 2019-Йили сентәбир.
Чеқиливатқан йәркән бағ мәһәллә вә дохан паша мазарлиқиниң сүний һәмраһидин вә 2018-йилиға селиштурма көрүнүши. 2019-Йили сентәбир.
Oqurmen Teminligen

Игилинишичә, хитай даирилириниң йәркәндики қәдимий тарихқа игә дохан паша мазарлиқини йөткәшкә аит һөкүмәт һөҗҗәтлири билән бу һәқтики қурулуш пиланлири ашкара болмақта. Йәркән наһийәлик һөкүмәт торидин мәлум болушичә, даириләр 2017-йили 3-айда дохан паша мазарлиқини өз ичигә алған йәркән кона шәһиридики пүтүн бағ мәһәллә районини қайта түзәш һәққидә «йәркән наһийәсиниң 2017-йиллиқ кәпилик мәһәллиләрни чеқиш вә түзәш пилани» ни елан қилған.

Уйғур аптоном районлуқ пилан комитетиниң тәстиқидин өткән мәзкур пиланниң 1-муддәтлик түзәш қурулушиға дәл дохан паша мазарлиқи җайлашқан йәркән базар оттура мәһәллә башқуруш комитетиға қарашлиқ бағ мәһәллә нишанға елинған икән. Йәрлик даириләр 674 миң кувадират метирға йеқин даирини чеқип түзләш сериқ сизиқи ичигә алған болуп, икки йил ичидә бу даиридин 1700 аилә вә 5780 адәм көчүрүлидикән.

Сүний һәмраһ сүрәтлирини селиштуруп анализ қилиш давамида хитай даирилириниң мәзкур уқтурушни тарқитип, бу йил 7-айниң 19-күнигичә болған икки йил ичидә дохан паша мазарлиқи вә униң әтрапидики қәдимий мәһәллиләрни чеқип түзливетиш пиланиниң ахирқи басқучқа киргәнликини көрсәтмәктә.

Әмма йәркәндики мунасивәтлик даириләр бағ мәһәллини чеқип түзәш пилани һәққидики учурларни қаттиқ қамал қилған болуп, улар бизниң телефон арқилиқ көп қетим сориған соаллиримизға җаваб беришни рәт қилди.

Америкада яшаватқан бәһрам синташ йеқинқи йиллардин буян хитай һөкүмити уйғур диярида чеқиватқан мәсчит-җамәләр, мазарлар вә қәдимий мәдәнийәт ядикарлиқлири һәққидә хәлқаралиқ ахбаратларға материял топлап тәқдим қиливатқан уйғур яшлириниң биридур. У радийомиз зияритини қобул қилғинида өзиниң йеқинда сүний һәмраһ сүрәтлиридики учурларға асасән хитай һөкүмитиниң йәркәндики дохан паша мазарлиқини өз ичигә алған қәдимий мәһәллирини чеқип түзәватқанлиқини байқиғанлиқини билдүрди.

Униң билдүрүшичә, 2018-йилидики сүний һәмраһ сүрәтлиридә ениқ көрүнгән дохан паша мазарлиқиға йеқин җайдики ханиқа мәсчити билән әтраптики мәһәллидики өйләрниң орни һазир қуруқдилип қалған икән. Йәни 2019-йили сүний һәмраһ арқилиқ тартилған сүрәтләрдә бу җайдики мәсчит вә өйләр ғайиб болған.

Мазар тәтқиқатчиси доктор раһилә давут билән илгири һәмкарлашқан америкалиқ фотограф лиса роз ханим зияритимизни қобул қилип, өзиниң бурун бир қанчә қетим уйғур дияриға барғинида нурғунлиған қәдимий мазарлиқларни сүрәткә елип топлиғанлиқини баян қилди. Биз йәркәндики дохан паша мазири вә униң тарихи һәққидә лиса рус ханимниң сүрәтләр архипиға мураҗиәт қилдуқ. Лиса ханим бир қанчә күн издәнгәндин кейин «мән йәркәндики қәдимий мазарларни асасән дегүдәк һәммисини арилап сүрәткә тартқан вә материял топлиған болсамму, әпсуслинарлиқи, архиплирим ичидин дохан паша мазириға мунасивәтлик сүрәт яки материялларни тапалмидим» деди.

Әмма лиса роз ханим уйғур елидә йилдин-йилға чеқилип ғайиб болуватқан қәдимий мазарлиқлардики ортақ нуқтиларни әскәртип, мундақ деди: «мән йәркәнгә көп қетим барған. Әйни чағда раһилә давут бир тәтқиқатчи, мән болсам бир фотограф сәнәткар сүпитидә барған идим. Һәқиқәтәнму хитай һөкүмитиниң дохан пашаға охшаш көплигән қәдимий мазарлиқларни бир күнләрдә йоқитидиғанлиқини ойлапму бақмаптикәнмән. Мән бу қәдимий уйғур мазарлиқлирида нурғун аялларниң келип тавап қилип, бу йәргә ялдама буюмларни қоюп кетидиғанлиқни, бәзи мазарларда қурбанлиқ қилинип кәмбәғәлләргә тарқитилидиғанлиқиғиму шаһит болған идим. Бу мазарлар нәччә йүз йиллиқ тарихқа игә ядикарлиқлардур. Адәмләр тәрәп-тәрәпләрдин бу мазарлиқларға келип тавап қилидикән. Уйғурлар үчүн бу җайлар уларниң роһий вә мәниви һаятиға тәсәлли беридиған бир тавабгаһ болупла қалмастин, бәлки уларниң өз-ара көрүшидиған һәм алақә орнитидиған муһим ‹иҗтимаий соруни' һесаблинидикән. Мениңчә, хитай һөкүмити кишиләр тавап қилидиған бундақ улуғ җайларни йоқитиш арқилиқ уйғурларниң тарихи вә мәдәнийитини йоқатмақчи.»

Лиса роз ханим йәркән ханиқа дәрвазисиға яндишип җайлашқан дохан қәдими мазириниң көчүрүлүватқанлиқи һәққидики әндишиси вә бу қәдимий тарихий изниң хитай һөкүмити тәрипидин йоқитиливатқанлиқиға болған ечинишини ипадиләп, мундақ деди:

«Бу мазарлар узақ тарих вә мәдәнийәткә игә болуп, хитай һөкүмитиму әйни чағларда бу җайларни қоғдилидиған орун қилип бекиткән. Әпсуски, бүгүн уни пүтүнләй түзләп йоқитиватиду, булар миң йилларчә тарихқа игә инсанийәтниң мәдәнийәт мисралири болуп, униңда бу җайда яшиған хәлқниң тарихи, диний-етиқади, тил-йезиқлири, әдәбияти, иҗадийәтлири, миллий сәнити вә роһий дуняси сиңгән. Мән хитай һөкүмитиниң бу қәдимий макандики тарихий вә мәдәнийәт излирини йоқитиш һәрикитини ‹мәдәнийәт қирғинчилиқи' дәп чүшинимән. Хитай һөкүмитиниң чеқип йоқитиватқан му мазарлар ялғуз уйғур хәлқигила мәнсуп болуп қалмастин, бәлки пүтүн инсанийәткә мәнсуп мәдәнийәт мираслиридур. Хитайниң уйғурларға қарита елип бериватқан бу мәдәнийәт қирғинчилиқи әмәлийәттә уйғурлардин һалқиған, һәтта пүтүн инсанийәт мәдәнийити үстидин елип бериватқан бир қирғинчилиқтур. Мән буниң елип келидиған вәйранчилиқидин қаттиқ әндишә қилмақтимән, хитайни бу рәзилликтин ким тосуп қалиду? бу мән җаваб тепишқа тәқәзза болуватқан әң җиддий соалдур.»

Америкадики фотограф лиса роз ханим уйғур районини зиярәт қилип юқириқи икки мазарни көргән вә бу райондики уйғурларниң иҗтимаий турмуши, мәниви һаятиға алақидар нурғун мәнзириләрни сүрәткә елип, униң мәдәнийәт қатлимини мәңгүлүк хатирләштүргән фотографларниң биридур.

Бәһрам синташ әпәнди хитай даирилириниң йәркәнгә охшаш қәдимий җайларда елип бериватқан уйғурларниң тарихи вә мәдәнийитини йоқитиш һәрикәтлирини ташқи дунядин йошуруш үчүн бир қисим нуқтилиқ тарихий орун, мәқбәрә вә асарә-әтиқә орунлириға мәбләғ селип, уни кеңәйтип саяһәт орунлириға айландуруш тактикисини қоллиниватқанлиқини тәкитләп өтти.

Униң илгири сүрүшичә, сүний һәмраһ сүрәтлири хитай даирилириниң кәң даиридә системилиқ вә тез сүрәттә уйғур тарихи вә мәдәнийитигә даир изларни йоқитишни пиланлаватқанлиқини көрситип беридикән. Шуңа у хитайниң бу қәбиһ сиясәт вә тактикилирини сүний һәмраһ сүрәтлиригә охшаш пакитлиқ-һөҗҗәтлик материяллар арқилиқ испатлап көрситишниң муһим әһмийәткә игә икәнликини алаһидә әскәртип өтти.

Мәлум болушичә, илгири үрүмчигә җайлашқан шамалбағдики хоҗинияз һаҗи қәбристанлиқи көчүрүлгәндә нурғун кишиләрдә наразилиқ пәйда болған иди. Һалбуки, хитай даирилириниң йеқинқи икки йилдин буян уйғур районда «кәпилик, хәтәрлик өй вә мәһәллиләрни түзәш, көкәртиш һәмдә екеологийилик тәрәққият райони бәрпа қилиш» дегәндәк намларда қәдимий мәһәллә вә тарихий мазарлиқларни чеқиши вә көчүрүш һәрикити нөвәттә хәлқара җәмийәтниң җиддий диққитини қозғимақта.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт