Yerkendiki doxan pasha mazarliqi we etrapidiki mehellilerning chéqilghanliqi ilgiri sürülmekte

Muxbirimiz gülchéhre
2019-09-19
Élxet
Pikir
Share
Print
Chéqiliwatqan yerken bagh mehelle we doxan pasha mazarliqining sün'iy hemrahidin we 2018-yiligha sélishturma körünüshi. 2019-Yili séntebir.
Chéqiliwatqan yerken bagh mehelle we doxan pasha mazarliqining sün'iy hemrahidin we 2018-yiligha sélishturma körünüshi. 2019-Yili séntebir.
Oqurmen Teminligen

Igilinishiche, xitay da'irilirining yerkendiki qedimiy tarixqa ige doxan pasha mazarliqini yötkeshke a'it hökümet höjjetliri bilen bu heqtiki qurulush pilanliri ashkara bolmaqta. Yerken nahiyelik hökümet toridin melum bolushiche, da'iriler 2017-yili 3-ayda doxan pasha mazarliqini öz ichige alghan yerken kona shehiridiki pütün bagh mehelle rayonini qayta tüzesh heqqide "Yerken nahiyesining 2017-yilliq kepilik mehellilerni chéqish we tüzesh pilani" ni élan qilghan.

Uyghur aptonom rayonluq pilan komitétining testiqidin ötken mezkur pilanning 1-muddetlik tüzesh qurulushigha del doxan pasha mazarliqi jaylashqan yerken bazar ottura mehelle bashqurush komitétigha qarashliq bagh mehelle nishan'gha élin'ghan iken. Yerlik da'iriler 674 ming kuwadirat métirgha yéqin da'irini chéqip tüzlesh sériq siziqi ichige alghan bolup, ikki yil ichide bu da'iridin 1700 a'ile we 5780 adem köchürülidiken.

Sün'iy hemrah süretlirini sélishturup analiz qilish dawamida xitay da'irilirining mezkur uqturushni tarqitip, bu yil 7-ayning 19-künigiche bolghan ikki yil ichide doxan pasha mazarliqi we uning etrapidiki qedimiy mehellilerni chéqip tüzliwétish pilanining axirqi basquchqa kirgenlikini körsetmekte.

Emma yerkendiki munasiwetlik da'iriler bagh mehellini chéqip tüzesh pilani heqqidiki uchurlarni qattiq qamal qilghan bolup, ular bizning téléfon arqiliq köp qétim sorighan so'allirimizgha jawab bérishni ret qildi.

Amérikada yashawatqan behram sintash yéqinqi yillardin buyan xitay hökümiti Uyghur diyarida chéqiwatqan meschit-jameler, mazarlar we qedimiy medeniyet yadikarliqliri heqqide xelq'araliq axbaratlargha matériyal toplap teqdim qiliwatqan Uyghur yashlirining biridur. U radiyomiz ziyaritini qobul qilghinida özining yéqinda sün'iy hemrah süretliridiki uchurlargha asasen xitay hökümitining yerkendiki doxan pasha mazarliqini öz ichige alghan qedimiy mehellirini chéqip tüzewatqanliqini bayqighanliqini bildürdi.

Uning bildürüshiche, 2018-yilidiki sün'iy hemrah süretliride éniq körün'gen doxan pasha mazarliqigha yéqin jaydiki xaniqa meschiti bilen etraptiki mehellidiki öylerning orni hazir quruqdilip qalghan iken. Yeni 2019-yili sün'iy hemrah arqiliq tartilghan süretlerde bu jaydiki meschit we öyler ghayib bolghan.

Mazar tetqiqatchisi doktor rahile dawut bilen ilgiri hemkarlashqan amérikaliq fotograf lisa roz xanim ziyaritimizni qobul qilip, özining burun bir qanche qétim Uyghur diyarigha barghinida nurghunlighan qedimiy mazarliqlarni süretke élip toplighanliqini bayan qildi. Biz yerkendiki doxan pasha maziri we uning tarixi heqqide lisa rus xanimning süretler arxipigha muraji'et qilduq. Lisa xanim bir qanche kün izden'gendin kéyin "Men yerkendiki qedimiy mazarlarni asasen dégüdek hemmisini arilap süretke tartqan we matériyal toplighan bolsammu, epsuslinarliqi, arxiplirim ichidin doxan pasha mazirigha munasiwetlik süret yaki matériyallarni tapalmidim" dédi.

Emma lisa roz xanim Uyghur élide yildin-yilgha chéqilip ghayib boluwatqan qedimiy mazarliqlardiki ortaq nuqtilarni eskertip, mundaq dédi: "Men yerken'ge köp qétim barghan. Eyni chaghda rahile dawut bir tetqiqatchi, men bolsam bir fotograf sen'etkar süpitide barghan idim. Heqiqetenmu xitay hökümitining doxan pashagha oxshash köpligen qedimiy mazarliqlarni bir künlerde yoqitidighanliqini oylapmu baqmaptikenmen. Men bu qedimiy Uyghur mazarliqlirida nurghun ayallarning kélip tawap qilip, bu yerge yaldama buyumlarni qoyup kétidighanliqni, bezi mazarlarda qurbanliq qilinip kembeghellerge tarqitilidighanliqighimu shahit bolghan idim. Bu mazarlar nechche yüz yilliq tarixqa ige yadikarliqlardur. Ademler terep-tereplerdin bu mazarliqlargha kélip tawap qilidiken. Uyghurlar üchün bu jaylar ularning rohiy we meniwi hayatigha teselli béridighan bir tawabgah bolupla qalmastin, belki ularning öz-ara körüshidighan hem alaqe ornitidighan muhim 'ijtima'iy soruni' hésablinidiken. Méningche, xitay hökümiti kishiler tawap qilidighan bundaq ulugh jaylarni yoqitish arqiliq Uyghurlarning tarixi we medeniyitini yoqatmaqchi."

Lisa roz xanim yerken xaniqa derwazisigha yandiship jaylashqan doxan qedimi mazirining köchürülüwatqanliqi heqqidiki endishisi we bu qedimiy tarixiy izning xitay hökümiti teripidin yoqitiliwatqanliqigha bolghan échinishini ipadilep, mundaq dédi:

"Bu mazarlar uzaq tarix we medeniyetke ige bolup, xitay hökümitimu eyni chaghlarda bu jaylarni qoghdilidighan orun qilip békitken. Epsuski, bügün uni pütünley tüzlep yoqitiwatidu, bular ming yillarche tarixqa ige insaniyetning medeniyet misraliri bolup, uningda bu jayda yashighan xelqning tarixi, diniy-étiqadi, til-yéziqliri, edebiyati, ijadiyetliri, milliy sen'iti we rohiy dunyasi singgen. Men xitay hökümitining bu qedimiy makandiki tarixiy we medeniyet izlirini yoqitish herikitini 'medeniyet qirghinchiliqi' dep chüshinimen. Xitay hökümitining chéqip yoqitiwatqan mu mazarlar yalghuz Uyghur xelqigila mensup bolup qalmastin, belki pütün insaniyetke mensup medeniyet mirasliridur. Xitayning Uyghurlargha qarita élip bériwatqan bu medeniyet qirghinchiliqi emeliyette Uyghurlardin halqighan, hetta pütün insaniyet medeniyiti üstidin élip bériwatqan bir qirghinchiliqtur. Men buning élip kélidighan weyranchiliqidin qattiq endishe qilmaqtimen, xitayni bu rezilliktin kim tosup qalidu? bu men jawab tépishqa teqezza boluwatqan eng jiddiy so'aldur."

Amérikadiki fotograf lisa roz xanim Uyghur rayonini ziyaret qilip yuqiriqi ikki mazarni körgen we bu rayondiki Uyghurlarning ijtima'iy turmushi, meniwi hayatigha alaqidar nurghun menzirilerni süretke élip, uning medeniyet qatlimini menggülük xatirleshtürgen fotograflarning biridur.

Behram sintash ependi xitay da'irilirining yerken'ge oxshash qedimiy jaylarda élip bériwatqan Uyghurlarning tarixi we medeniyitini yoqitish heriketlirini tashqi dunyadin yoshurush üchün bir qisim nuqtiliq tarixiy orun, meqbere we asare-etiqe orunlirigha meblegh sélip, uni kéngeytip sayahet orunlirigha aylandurush taktikisini qolliniwatqanliqini tekitlep ötti.

Uning ilgiri sürüshiche, sün'iy hemrah süretliri xitay da'irilirining keng da'iride sistémiliq we téz sür'ette Uyghur tarixi we medeniyitige da'ir izlarni yoqitishni pilanlawatqanliqini körsitip béridiken. Shunga u xitayning bu qebih siyaset we taktikilirini sün'iy hemrah süretlirige oxshash pakitliq-höjjetlik matériyallar arqiliq ispatlap körsitishning muhim ehmiyetke ige ikenlikini alahide eskertip ötti.

Melum bolushiche, ilgiri ürümchige jaylashqan shamalbaghdiki xojiniyaz haji qebristanliqi köchürülgende nurghun kishilerde naraziliq peyda bolghan idi. Halbuki, xitay da'irilirining yéqinqi ikki yildin buyan Uyghur rayonda "Kepilik, xeterlik öy we mehellilerni tüzesh, kökertish hemde éké'ologiyilik tereqqiyat rayoni berpa qilish" dégendek namlarda qedimiy mehelle we tarixiy mazarliqlarni chéqishi we köchürüsh herikiti nöwette xelq'ara jem'iyetning jiddiy diqqitini qozghimaqta.

Toluq bet