“21-Mart dunya shé'iriyet küni” we xeterge duch kelgen Uyghur shé'iriyiti

Washin'gtondin muxbirimiz shadiye teyyarlidi
2024.03.21
Dunya türmidiki yazghuchilar künide Uyghur yazghuchilirining ehwali tonushturuldi Xelq'ara qelemkeshler jem'iyiti Uyghur qelemkeshliri merkizining diréktori eziz eysa elkün ependi xelq'ara yazghuchilar jem'iyitining türmidiki yazghuchilarning hoquqini qoghdash xelq'araliq seperwerlik pa'aliyitide. 2021-Yili 17-noyabir.
RFA/Azigh

1999-Yili parizhda ötküzülgen birleshken döletler teshkilati pen-medeniyet mehkimisining 30-qétimliq omumiy yighinida, her yili 21-mart küni “Dunya shé'iriyet küni” qilip békitilgen. Igilinishiche, shuningdin étibaren dunyaning herqaysi jayliridiki sha'irlar bu künni tebriklep kelmekte.

“Dunya shé'iriyet küni” pütün dunya miqyasida her xil shekilde tebrikliniwatqan bolsimu, Uyghur élidiki sha'irlirimiz buningdin mehrum bolmaqta. Xitay kommunist hakimiyiti 2016-yilining ikkinchi yérimidin bashlap Uyghurlargha, jümlidin yazghuchi-sha'irlargha qaratqan misli körülmigen basturushtin kéyin, Uyghur edebiyati, shuningdek uning muhim zhanirliridin biri bolghan Uyghur shé'iriyitinimu zawalliqqa yüzlen'genidi.

Londonda yashawatqan Uyghur ziyaliysi, sha'ir eziz eysa elkün radiyomizning ziyaritini qobul qilip, xitay kompartiyesining Uyghurlargha yürgüzüwatqan irqiy qirghinchiliqida néme üchün Uyghur sha'irlirini nuqtiliq hujum qilish nishani qilghanliqi heqqide toxtilip ötti. Shuningdek muhajirettiki Uyghurlarning shé'iriyet ijadiyitidiki qolgha keltürüwatqan utuq-netijilirinimu tilgha aldi.

Eziz eysa elkün ependi yene, 21-mart “Dunya shé'iriyet küni” ning meydan'gha kélish jeryani we bu künni “Dunya shé'iriyet küni” qilip xatirileshning seweplirini radiyo anglighuchilar bilen ortaqlashti.
Melum bolghinidek, xitay da'iriliri Uyghurlarning shé'iriyet saheside muhim orun tutidighan perhat tursun, abduqadir jalalidin, adil tuniyaz, ablet abduréshit berqi, abdusemet rozi, chimen'gül awut qatarliq yüzligen sha'ir we yazghuchilarni tutqun qilip, lagérlargha hem türmilerge qamighanidi. Bulardin qanchisining hayat yashawatqanliqi, qanchisining ölüp ketkenliki téxi namelum. Xitay da'irilirining bu basturushi 2000-yildin tartip qosh-tilliq ma'aripni omumlashturush, 2017-yildin tartip Uyghur tilida oqutushni tamamen chekleshtin buyanqi eng zor medeniyet qirghinchiliqliridin biri dep qaralmaqta.

Gérmaniyediki insanshunas penliri doktori we Uyghur medeniyet tetqiqatchisi doktor runi sténbérg(Rune Stenberg) bu heqte söz bolghanda xitay hökümitining Uyghur sha'irlirigha qaratqan bu basturushlirining mahiyette, Uyghurlarning tarixi we medeniyitini yoqitish ikenlikini izahlap ötti. Uning bildürüshiche, xitay da'iriliri öz millitini söyidighan Uyghur yazghuchi-sha'irlarning isyankar rohini tunjuqturush üchün ularni tutup solighan, shundaqla Uyghurlargha yürgüzüwatqan zulum siyasetliri we rezil jinayetlirining ashkarilinishidin endishe qilidighanliqi üchün ularni dawamliq qamaqta tutup turmaqta iken.

Tarixiy weqelerdin melum bolghinidek, xitay tarixtin buyan Uyghur sha'irlirigha qest qilip kelgen bolup, gomindang herbiy emeldari, jallat shéng shisey teripidin turpanda öltürülgen abduxaliq Uyghur we gomindangning aqsudiki générali jaw xenching teripidin öltürülgen lutpulla mutellip qatarliqlar buning tipik misalidur. Gomindangdin kéyin kommunist xitay hakimiyet béshigha chiqip, “Yerlik milletchilikke qarshi qarshi küresh” we “Medeniyet zor inqilabi” qozghighan mezgildimu köpligen Uyghur sha'irliri öltürülgen we sürgün qilin'ghanidi. 2017-Yil bashlan'ghan keng kölemlik tutqunda lagérgha solan'ghan, türmige qamalghan 300 din artuq ziyaliy ichide köpligen sha'irlarning barliqi melum.

Dunya Uyghur qurultiyi en'gliye ishxanisining mudiri rehime mexmut xanim radiyomizgha qilghan sözide, xitay da'irilirining yéqinqi yillardin buyan Uyghur shé'iriyitige we Uyghur sha'irlirigha qilghan zor tutqun we basturushliri heqqide toxtaldi. Uning bildürüshiche, bu xil weziyette muhajirettiki Uyghurlarning öz ewladlirining ana til we edebiyat-sen'et ijadiyet sahesidiki terbiyeshleshni kücheytishi bash tartip bolmaydighan muhim wezipilerning biridur.

Sha'ir eziz eysa elkün ependi ziyaret dawamida, özining bu yilliq 21-mart “Dunya shé'iriyet küni” munasiwiti bilen yazghan “Dunya shé'iriyet künide xitay türmiliridiki Uyghur sha'irlirini unutmasliq kérek” serlewhilik maqalisi heqqide toxtilip ötti.

Bügünki künde, kommunist xitay türmiliride yétiwatqan Uyghur sha'irliridin bashqa yene, lagér sirtida erkin ijadiyet qilalmaywatqan yaki xitay kompartiyesini küyleshke mejburliniwatqan sha'irlarmu bar bolup, Uyghur shé'iriyiti misli körülmigen xeterge duch kelmekte. Mushundaq ehwalda, muhajirettiki Uyghur sha'irlirining oynaydighan roli pewqul'adde zor bolmaqta.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.