2-Nöwetlik “Sherqiy türkistan milliy kéngishi” diki muhim nutuqlar

Muxbirimiz irade
2022.05.27
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
2-Nöwetlik “Sherqiy türkistan milliy kéngishi” diki muhim nutuqlar Ikkinchi nöwetlik “Sherqiy türkistan milliy kéngishi” da d u q re'isi dolqun eysa ependi échilish nutqi sözlimekte. 2022-Yili may, gérmaniye.
Photo: RFA

2-Nöwetlik “Sherqiy türkistan milliy kéngishi” dunya Uyghur qurultiyi we bashqa Uyghur teshkilatlirining hemkarliqida ötküzülgen yighin bolup, u gérmaniyening myunxén shehiride dawam qilmaqta.

26-Maydin 28-may künigiche ötküzülidighan bu yighin 200 din artuq pa'aliyetchi, qanun we ilim-pen mutexessisliri, siyaset belgiligüchiler we siyasiyonlarni shundaqla yene dunyaning herqaysi jayliridiki 70 tin artuq Uyghur teshkilatlirining wekillirini bir arigha jem qilghan.

Dunya Uyghur qurultiyining re'isi dolqun eysa ependi yighinning échilish murasimida qilghan nutqida mezkur yighinning échilish meqsiti heqqide töwendikilerni dégen:

“Biz, bu 3 künlük milliy kéngesh jeryanida 20 dölettin kelgen 200 din artuq pa'aliyetchi we mutexessisler bilen birlikte xitay hökümitining Uyghurlargha qaratqan irqiy qirghinchiliqini qandaq toxtitimiz, xitay hökümiti we emeldarlirining jinayetlirini xelq'ara qanunlar we bashqa qanunlar asasida qandaq jazaliyalaymiz, xelq'ara shirketlerni qandaq qilip mejburiy emgektin chékindürüp chiqalaymiz, ukra'inagha qilghan tajawuzchiliqi tüpeylidin pütün dunya rusiyege qoyghan herxil jaza tedbirlirini qandaq qilghanda xitayghimu qoyghuzalaymiz? qanda qilip millitimizning erkinliki, wetinimizning hörlüki we azadliqi üchün téximu téz ünüm béridighan yollarni tépip chiqalaymiz?dégenlerni muzakire qilimz. Mana mushu mesililer bizning milliy kéngishimizning muzakire témisi bolidu”.

Ikkinchi nöwetlik “Sherqiy türkistan milliy kéngishi” din körünüsh.  2022-Yili may, gérmaniye.

26-May künidiki échilish murasimida yene chéxiye jumhuriyiti kéngesh palatasining mu'awin re'isi, parlamént ezasi yirji obelfalzir söz qildi. U chéxiye parlaméntning xitay hökümitining Uyghurlargha qaratqan ziyankeshlikini irqiy qirghinchiliq dep tonushida muhim rol oynighan shexs bolup, u échilish nutqidiki sözide mundaq dédi: “Biz gherblikler diktatorlar bilen kélishsek bolmaydighanliqini ésimizge salidighan rohaniy lidérlargha mohtaj. Biz bir yaqtin jinayetchilerni eyiblep, yene bir yaqtin ular bilen normal tijaritimizni qilsaq bolmaydu. Bu mesilide rusiye bizge eng chong sawaq boldi. Menche rusiye bilen xitay arisidiki birdin-bir perq bolsa, biz ukra'inada tökülgen qanlarni xelq'araliq médiyalardin neq meydanda körüp olturduq. Emma sherqiy türkistanda bolsa hemme nerse perde arqisida, xitayning tamliri arqisida we médiyadin uzaq halda yüz bériwatidu. Zalimlarche zorawanliq, yighiwélish lagéri, mejburiy emgek, medeniyet, til we din'gha qaritilghan weyranchiliq hemmisi xelq'araliq metbu'atlarning diqqitidin uzaq yüz bériwatidu. Rusiyege qilghandek, gherb döletliri xitay bilen bolghan barliq tijaret we diplomatik alaqisini toxtitishi kérek. Qachan xitay yuqiridiki bu siyasetlirini toxtatmighuche shundaq qilishni dawamlashturushi kérek. Biz bu zulumlargha köz yumup, tijaretning bu ishlar bilen alaqisi yoqlighini ilgiri sürsek bolmaydu, chünki herqandaq bir kichikkine yol qoyushmu axiri bérip bu hakimmutleqlerni küchlendüridu”.

Chéxiye jumhuriyiti kéngesh palatasining mu'awin re'isi yirji obelfalzir ependi sözini yene mundaq dawam qildi: “Uyghurlarning erkinlik we öz teqdirini özi belgilesh körüshi intayin uzun bir yol. U hetta imkansizdek körünüp ümidsizlinishimiz mumkin. Biraq biz uningdin waz kechmeslikimiz kérek. Chünki biz tünügün imkansz körün'gen ishlarning bügüni tuyuqsiz ré'alliqqa aylan'ghanliqini köp qétim körduq. 1980 Yillarda kim sabiq sowét impériyesining yimirilidighanliqini oylap baqqan. Emma u 9 yildin kéyin ré'alliqqa aylandi. Mustebitlik muqerrer halda zawalliqqa yüz tutidu, chünki u insan tebi'itige zit. Emma biz bu mujadilide bölünsek we heriket qilmisaq meghlup bolimiz. Uyghurlargha erkinlik!”.

Ikkinchi nöwetlik “Sherqiy türkistan milliy kéngishi” din körünüsh.  2022-Yili may, gérmaniye.

Yirji obelfalzir ependi alqish sadaliri ichide sözini ayaghlashturghandin kéyin sehnige londonda échilghan we zor xelq'araliq tesir qozghighan “Uyghur sot kollégiyesi” ning bash sotchisi, eyni waqitta sabiq yügüslawiye ittipaqining diktatori miloshéwichni sotlighan bash sotchi jéffiriy nayis ependi teklip qilindi. Jéffiriy nayis ependi sözide Uyghurlargha qaritiliwatqan zulumni toxtitishta asasliq tirishchanliqni yene Uyghurlarning özi körsitishi kéreklikini tekitlidi. U munularni dédi: “Dunya Uyghur qurultiyi we bashqa Uyghur teshkilatlirining zimmiside hazir tolimu éghir yük bar. Chünki siler dunyaning yene bir uchidiki qérindash qowmdashliringlar uchrawatqan, yeni öltürüsh, mejburiy assimilyatsiye, medeniyet buzghunchiliqi, tilni yoqitish, kimlikini yoqitish qatarliq bu dunyada mewjut her türlük ziyankeshlikning hemmisige birla waqitta uchrawatqan qérindashliringlarni qutquzup qélish üchün küresh qiliwatisiler. Silerning hazir dunyaning herqaysi jayliridiki musteqil organlar, shexsler, siyasetchilerning qollishigha érishiwatqininglarni körüp turuptimiz we ularning köpi bügün mana bu yerde olturuptu. Siler yene amérika qoshma shtatliri qatarliq bir qisim döletlerningmu qollishigha érishtinglar. Emma amérika we shuningdek bashqa küchlerning qollishimu gahida shinjangdiki Uyghurlarni qoghdash üchün yéterlik bolmay qalidighan ehwallar bolidu, xuddi ukra'inada we shuningdek bashqa jaylarda körüwatqinimizdek. Silerning dawa yolunglardiki pa'aliyetchilerdin bolmighan bu organlar, shexsler we döletler künlerning biride hésdashliqini, alaqisini yoqitishi, yönilishini özgertishi mumkin. Emma silerning mes'uliyitinglar özgermeydu. Jümlidin yükning éghiri silerning zimmenglarda”.

Jéffiriy nayis ependi sözi dawamida özi bashchiliq qilghan “Uyghur sot kollégiyesi” ning pütünley musteqil kishiler we Uyghurlargha héchqandaq alahide héssiyati bolmighan kishiler teripidin teshkillinip, pütünley pakitlar asasida höküm chiqarghanliqini eskertti we “Uyghur sot kollégiyesining qoshqan hessisi perqliq idi we perqliq bolidu. Chünki biz héchqaysimiz silerning dawayinglardiki pa'aliyetchiler emes. Siler buni heyran qalarliq dep oylishinglar mumkin. Biraq bu dégen heqiqet, muhim we qimmetlik” dep körsetti.

Jéffiriy nayis ependi sözi axirida özi we Uyghur sot kollégiyesining mu'awin bash sotchisi nichk wetch ependining bundin kéyinmu herqaysi döletler we organlarning Uyghurlar toghrisida muwapiq we zörür bolghan qararlarni chiqirishi, Uyghurlarning meqset-nishanlirigha yétishi üchün otturigha chiqidighan yéngi ispatlar bilen birlikte, musteqil we obyéktipliqini saqlap qalghan asasta Uyghurlar heqqidiki yighinlarda dawamliq pakitlirini otturigha qoyidighanliqini bildürüp sözini ayaghlashturdi.

Yighinning échilish murasimida yene firansiye parlaméntining ezasi frédirika duma xanimmu söz qildi. Duma xanim sözide firansiye parlaméntining mushu yilning béshida Uyghurlargha qaritiliwatqan zulumni resmiy halda irqiy qirghinchiliq we insaniyetke qarshi jinayet dep tonughanliqini we buning xitay hökümitige bérilgen nahayiti küchlük bir signalliqini bildürdi. U shundaqla sözide firansiye we shuningdek bashqa gherb döletlirining choqum xitayning bu jinayetlirini eyiblishi we uning mes'uliyetlirini ésige sélishining zörürlükini eskertip: “Bu insaniyliq mejburiyitimiz”, dédi. U shundaqla bundin kéyinmu firansiyening Uyghur mejburiy emgikini toxtitish, Uyghur irqiy qirghinchiliqini toxtitish üchün bir qisim qarar we qanunlarni chiqirish üchün heriket qilidighanliqini bildürdi.

2-Nöwetlik “Sherqiy türkistan milliy kéngishi” ning échilish murasimida amérikaning gérmaniyediki bash elchisi eymi gutman xanim söz qildi. U sözide dunya Uyghur qurultiyi we shuningdek bashqa Uyghur teshkilatlirining xitay hökümitining Uyghurlargha qiliwatqan zulumlirini pash qilish we uni toxtitish üchün harmay-talmay küresh qiliwatqanliqigha apirin oqudi we shundaqla amérikaning Uyghurlargha qaritiliwatqan irqiy qirghinchiliqni toxtitish üchün xitay emeldarlirigha iqtisadiy we wiza jaza tedbirliri qoyghanliqini, bu zulumning aqiwetsiz qalmasliqi üchün konkrét qedemlerni tashlighanliqi, teminlesh zenjirlirining Uyghur mejburiy emgikidin xaliy bolushi üchün barliq shérik döletlerni heriketke kélishke ündigenlikini bildürdi. Biraq u dunyada hazirqi yönilishining kishilik hoquq dawalirini qiyinlashturuwatqanliqinimu eskertti. U sözi axirida munularni dédi: “Biz hemmimiz birlikte heriket qilip bu yönilishni özgertishimiz kérek. Kishilik hoquqqa hörmet qilish bir jem'iyetning asasiy bolushi kérek. Kishilik hoquqqa hörmet qilghanliq bir jem'iyetning bixeterlikining asasi. Xitay hökümitining Uyghurlargha qiliwatqan wehshiyliklirige qarshi turush arqiliq biz emeliyette diniy erkinlikni, wijdan we insan ghururidin ibaret eng négizlik hoquqlarni qoghdighan bolimiz. Birlikte heriket qilish arqiliq biz bu yönilishni özger teleymiz we dunyaning hemme yéridiki kishilik hoquqqa kapaletlik qilalaymiz. Bu bizning burchimiz we kimlikimizdur”.

Mezkur yighinning échilish murasimigha polshaning sabiq tashqi ishlar ministiri we yawropa parlaméntining ezasi anna fotiyga xanim, amérika dölet mejlisining ezasi yong kim xanim, yawropa parlaméntining ezasi en'gin er'oghlu ependi, piraga sheher bashliqi zidanik hirrip, yawropa parlaméntining mu'awin re'isi haydi hawtala ependiler sin körünüshi arqiliq tebrik nutuqlirini ewetti.

Dunya Uyghur qurultiyining yighin heqqidiki bayanatidin melum bolushiche, üch kün dawam qilidighan sherqiy türkistan milliy kéngishide her xil arqa körünüshtiki oxshimighan guruppilar birlikte Uyghurlargha qaritiliwatqan irqiy qirghinchiliqini toxtitish xizmitini maslashturush, Uyghurlar uchrawatqan irqiy qirghinchiliq nurghun hökümetlerning diplomatiye siyasitining muhim nuqtisigha aylan'ghan bir peytte bu mesilini yenimu keng teshwiq qilishning yéngi yollirini izdep tépish we xitay hökümiti hem emeldarlirining jawabkarliqini sürüshtürüsh méxanizmi istratégiyesi üstide izdinish qatarliq bir yurush jiddiy mesililer toghrisida muzakiriler élip bérilidiken.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet