Éli tursun: "Singlim bilen newre inimni chet'elge chiqting dep 10 yilliqtin késiwétiptu"

Ixtiyariy muxbirimiz erkin tarim
2020-06-25
Élxet
Pikir
Share
Print
Gérmaniyening karilsu shehiride turuwatqan éli tursun ependi singlisi amine tursun we newre inisi ömer osmanning süretlirini tutup b d t ning aldida dewa qilmaqta. 2020-Yili iyun, jenwe.
Gérmaniyening karilsu shehiride turuwatqan éli tursun ependi singlisi amine tursun we newre inisi ömer osmanning süretlirini tutup b d t ning aldida dewa qilmaqta. 2020-Yili iyun, jenwe.
RFA/Erkin Tarim

Türkiye ottura asiya türkiy jumhuriyetliridin qalsa Uyghurlar eng köp tijaret munasiwiti bar döletlerdin biri hésablinidu. Uyghurlar 1985-yilidin tartip türkiyege kélip-kétip tijaret qilishqa bashlighan bolup, kéyinki yillarda Uyghur diyarida türk méli satidighan dukanlarning sanimu xélila köpeygenidi. 2017-Yilidin tartip türkiye bilen tijaret munasiwiti bar Uyghurlarmu lagérgha qamalghan bolup, yéqindin buyan bu Uyghurlarning qamaq jazalirigha mehkum qilin'ghanliqi toghrisida shum xewerler kélishke bashlidi. Bu tijaretchilerdin biri amine tursun xanimdur. U, türkiyege kélip-kétip tijaret qilghanliqi üchün 10 yilliq késiwétilgen.

Gérmaniyening karilsu shehiride turuwatqan éli tursun mezkur amine tursunning akisi bolup, éli tursun xitay hökümitining singlisi amine tursunni "Türkiyege bérip tijaret qilding" dep tutqun qilghanliqi we 10 yil qamaq jazasigha höküm qilghanliqini, newre inisi ömer osmanni "Gollandiyege barding" dep 10 yil qamaq jazasigha höküm qilghanliqini bildürdi. U xitaydin bigunah singlisi amine bilen newre inisi osmanni qoyup bérishini telep qildi. U ziyaritimizni qobul qilip, mundaq dédi: "Méning ismim éli tursun, men 1975-yili 4-ayning 2-küni ürümchide tughulghan. Men 2010-yili 1-ayda gérmaniyege keldim. Hazirghiche gérmaniyening karilsu shehiride a'ilem bilen bille yashawatimen. Singlim amine tursunning 2017-yili tutqun qilin'ghandin kéyin 10 yil késiwétilgenliki toghrisida éniq xewer keldi. Singlim bigunah, uni peqetla türkiyedin mal apirip satqan bolghachqa, newre inim ömer osmanni gollandiyege kélip ketken bolghachqa késiwétiptu".

Biz éli tursun ependige qoyghan: "Undaqta, siz dunyadiki herqaysi döletler, ammiwi teshkilatlar we xitay hökümitidin némilerni telep qilisiz?" dégen so'alimizgha u mundaq jawab berdi: "Singlim amine bilen newre inim ömer osman bigunah, aldi bilen birleshken döletler teshkilati, démokratiye bilen bashquruluwatqan döletler, xelq'ara kishilik hoquqi teshkilatlirining xitay hökümitidin ularni derhal qoyup bérishke chaqirishini telep qilimen".

U bügünki téléfon ziyaritimizde singlisi heqqide qisqiche melumat bérip mundaq dédi: "Singlim amine tursun ürümchide dunyagha kelgen. Bu yil 43 yashta. Singlim amine a'ilimizning eng kichiki bolup, bashlan'ghuch, ottura we toluq ottura mekteplerni ela netije bilen püttürüp, maliye uniwérsitétining maliye kespide oqughan. Singlim uniwérsitétni ela netije bilen püttürgen bolsimu xizmet teqsimati bolmighachqa öz aldigha igilik tikleshke tirishqanidi. Tijarettimu yéngiliq yaritishqa mahir idi. Aram almay kéche-kündüz tirishti. Özi aq köngül tirishchan singlimning xitayche sewiyesimu bekla yuqiri idi. Gerche ular er-ayal yashta kichik bolsimu, tiriship ishlep, tijaret exlaqi boyiche ish qilip, qanunluq yollar bilen qisqa waqit ichide igilik tikligenidi. Singlim xitay hökümitining ishikni échiwétish siyasitidin paydilinip, qanuniy yollar bilen pasport béjirip, xitayning yéqin dost döliti bolghan türkiyege yumshaq xurumdin tikilgen ayagh zakaz qilish üchün 2 qétim barghan. Bu qétim 'türkiyege barding' dep 10 yilliq késiwétiptu, hazir tengritagh rayonluq saqchi idarisining tutup turush ornida tutup turuluwétiptu. Singlim bigunah, milyonlighan xitay chet'el bilen tijaret qilsa jazalimaydu, néme üchün singlimni jazalaydu? bu adaletsizlikke qet'iy naraziliqimni bildürimen, xitay hökümiti singlimni qoyup bersun".

Éli tursun ependi singlisi aminening döletke baj tölep yashlarni xizmetke orunlashturghan bir tijaretchi ikenlikini, xitay hökümitining singlisini qoyup bérishi kéreklikini tekitlep mundaq dédi: "Men 2016-yilining axiridin tartip singlim amine bilen alaqe quralmighan idim. Bizge kelgen melumatqa asaslan'ghanda uni ürümchidiki öydin tutup ketken. Uzun ötmey 'türkiye bilen tijaret qilding' dep 10 yilliq qamaq jazasi bériptu. Öz küchige tayinip tijaret qilip, döletke baj tölep, ishsiz qalghan yashlargha ish bergen ayalni qandaqmu bundaq késiwétidu? singlimning xitayning qa'ide-tüzümlirige, qanunlirigha xilapliq qilghinimu yoq. Uning üstige singlim tughuttin kéyin éghir késel bolup qélip doxturxanida dawalan'ghan. Doxturlar 'bundin kéyin yaxshi dem élishing lazim' dep qoligha ispirapkimu yézip bergenidi. Salametliki yaxshi emes turuqluq hazir türmide xitay hökümitidin bigunah singlim amine bilen newre inim ömer osmanni derhal qoyup bérishi telep qilimen".

"Siz newre inim ömer osmanni xitay 'gollandiyege barding' dep 10 yilliq késiwetti dédingiz. Ömer osman heqqide melumat bersingiz qandaq?' dégen so'alimizgha éli tursun ependi mundaq jawab berdi: "Ömer osman ürümchi saybagh rayonida tughulghan. Newre inim ömer osman gollandiyege kélip bir mezgil turghandin kéyin chong apisi tügep kétip qaytip ketken. Ömer osman'gha 'gollandiyege bérip kelding' dep 10 yilliq qamaq jazasi bergen. U, hazir saybagh rayondiki tutup turush ornida iken. U, kichikidin tartip xitayche mektepte oqughan. Xitaylar bilen urush-jédel qilghan teripimu yoq. Ukam ömer osmanmu aminege oxshash bigunah derhal qoyup bérishni telep qilimen".

Éli tursun ependi özlirining 5 qérindash ikenlikini, dadisi tügep kétip 5 perzentni anisining japaliq chong qilghanliqini bayan qilip mundaq dédi: "Biz 5 bala, dadam biz kichik waqtida tügep ketkechke 5 balini anam bichare japagha chidap, yaxshi, saghlam we exlaqliq qilip béqip oqutup chong qilghan. Biz héch qandiqimiz jem'iyette jinayet sadir qilghan emes. Shunga men yene bir qétim b d t ning we démokratiye bilen bashquruluwatqan döletlerning singlim amine bilen newre inim ömer osmanni qutuldurup qélishqa chaqirimen".

Amine tursunning hazir istanbulda turuwatqan dosti xelchem xanim dosti aminening ürümchide ayaq satidighan dukini barliqini, ikki qétim istanbulgha mal alghili kelgenlikini, héchqandaq jinayet sadir qilmighanliqini, uning bigunah ikenlikini tekitlidi.

Amine xanimning hazir gollandiyede turuwatqan qoshnisi exmet ependi aminening özining köz aldida chong bolghanliqini, 10 yilliq késilgenlik xewirini anglighandin kéyin heyran qalghanliqini, eger jinayet sadir qilghan bolsa xitayning buni élan qilishi kéreklikini éytti.

Igiligen melumatlargha asaslan'ghanda, türkiyedin mal apirip sétip tijaret qilghan nurghun Uyghurning mal-mülükliri musadire qilin'ghan we beziliri késiwétilgen. Hazir türkiye tashqi ishlar ministirliqi xitay tashqi ishlar ministirliqi bilen bu heqte sözleshmektiken.

Toluq bet