«Елишқу қирғинчилиқи» ниң бәш йиллиқ хатирисидә

Мухбиримиз әзиз
2019-07-29
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Коча чарлаватқан броневик вә толуқ қоралланған хитай қораллиқ әскири. 2014-Йили 24-май, үрүмчи.
Коча чарлаватқан броневик вә толуқ қоралланған хитай қораллиқ әскири. 2014-Йили 24-май, үрүмчи.
AP

Уйғур һазирқи заман тарихидики зор вәқәләрниң бири қатарида 2014-йили 28-июл күни сәһәрдә йүз бәргән «елишқу қирғинчилиқи» ни тилға елиш мумкин.

Хитай һөкүмитиниң «қаттиқ зәрбә бериш һәрикити» намидики бастуруши уйғурлар дияриниң һәммила йеригә кеңийиватқан бир мәзгилдә оттуриға чиққан бу вәқә тоғрисида һечқандақ хәлқаралиқ тәшкилат шу вақитниң өзидә йәркәнгә адәм әвәтип, бу вәқәни өз алдиға тәкшүрүшкә қадир болалмиди. Бу һәқтики барчә хәвәрләр хитай һөкүмитиниң биваситә башқурушидики ахбарат қаналлиридин дуняға тарқалған болғачқа уларниң «28-июл сәһәр саәт бәштә (бейҗиң вақти) чәтәлдики террорлуқ гуруһлири билән зич алақә бағлиған бир топ террорчилар йәкәнниң елишқу йезисидики сақчихана вә йезилиқ һөкүмәткә һуҗум қилған. Йәнә йолда һәрбийләрниң машина әтритини тосуп, бир қисим аптомобилларға от қоювәткән. Қисимлиримиз буниңға тезликтә инкас қайтуруп, бу вәқәни тезла җимиқтурди. Вәқә җәрянида 96 адәм өлди» дегән мәзмундики хәвири көп қетимлап нәқил елинди.

Радийомиз мухбирлириниң шу вақиттин илгири йәркән районидин игилигән көп қетимлиқ хәвәрлиридә пүткүл наһийә тәвәсидә көп қетимлап тутқун вәқәсиниң болғанлиқи, бу җәрянда нәччә онлиған «гуманлиқ» кишиләрниң қолға елинғанлиқи мәлум болған иди. Бәзи анализчилар мушу әһвалға қарап «28-июл елишқу қирғинчилиқи» тасадипий оттуриға чиқип қалған һадисә әмәс, дәп қарайду. Америкидики сиясий анализчи, «бейҗиң баһари» журнилиниң сабиқ баш тәһрири ху пиң әнә шуларниң бири.

Ху пиң әпәндиниң қаришичә, бу вәқәдики әң чоң гуманлиқ нуқтиларниң бири мәзкур вәқәниң «чәтәлдики террорлуқ гуруһи билән зич алақиси болған бир қетимлиқ террорлуқ һуҗум» дәп чүшәндүрүлүши икән. Униң қаришичә, қолида палта, гүрҗәк вә кәкә дегәнгә охшаш иптидаий қораллардин башқа һечнәрсә йоқ бир топ уйғур деһқанниң һечнемидин һечнемә йоқла заманиви қораллар билән толуқ қоралланған сақчиларға вә һәрбий қисимларға һуҗум қилиши мәнтиқигә чүшмәйдиған бир изаһат икән. Чүнки нормал әһвалда маддий җәһәттики қудрити аҗиз болған бир қовм һечқачан өзидин он яки йүз һәссиләп қудрәтлик болған бир күчкә тәшәббускарлиқ билән һуҗум қилмайду. Қачаники аҗиз болған тәрәп күчлүк болғанларниң бозәк қилишиға дуч келип сәври қачиси йерилғанда қолиға немә чиқса шуни елип өзини қоғдашқа атлиниду. Йәнә келип хитай һөкүмитиниң қил сиғмас назарәт системиси мәвҗут болуватқан әһвалда, икки йүз миңдин артуқ кадир һәрқайси җайлардики йезиларға «төвәнгә чүшүп» муқимлиқ үчүн хизмәт қиливатқанда бунчә көп адәмниң чәтәлдики террорчилар билән узун муддәт алақә бағлап, уларниң көрсәтмилирини қобул қилип, палта-пичақ билән сақчиханиға вә һәрбийләргә һуҗум қилиши мәнтиқигә техиму уйғун кәлмәйдиған бир һал икән.

Шу қетимлиқ вәқәдин бир йилға вақит өткәндә фирансийә хәвәр агентлиқиниң 2015-йили апрел ейиниң ахири елишқу йезисидики зиярити җәрянида ху пиң әпәнди ейтқан бәзи әһвалларниң растлиқи дәлиллиниду. Шу вақитта йәрлик аһалиләрдин бирнәччиси әйни вақитта бәш йүздин артуқрақ деһқанниң кәтмән-гүрҗәклирини көтүргиничә һөкүмәтниң диний етиқад чәклимисигә қарши йеза базирида намайиш қилғанлиқини, һәрбий вә сақчиларниң намайишчи деһқанларниң алдини тосуп уларни тарқилип кетишкә буйруғанлиқини, арқидинла тараслап оқ етилишқа башлиғанчә кочида учриғанлики уйғурниң оққа йәм болғанлиқини, шуниңдин кейинму нәччә йүз кишиниң қолға елинғанлиқини сөзләп бәргән. Шу вақитларда радийомиз мухбирлири игилигән әһвалларда елишқу базиридики хитай дукандарлардин бири «аз дегәндиму бирәр миң адәм өлдиғу, дәймән» дәп җаваб бәргән иди.

Ху пиң әпәнди бу қетимлиқ вәқә тоғрисида өзиниң изчил гуман қилип келиватқан мәсилиләрниң йәнә бири бу вәқәниң немә үчүн 28-июл күни йүз бериши икән. У йәркәндики һәрқайси йезиларда буниңдин аввалму уйғур деһқанларни диний әсәбийликкә бағлап тутқун қилиш вәқәлириниң көп қетимлап йүз бәргәнликини алаһидә тәкитләш билән биргә 28-июлниң шу йилқи рози һейт күни икәнликини, уйғурларниң адәттә рози һейтниң һарпа күни тәбиий рәвиштә топлишип диний паалийәткә җәм болидиғанлиқини, җүмлидин таравиһ хәтмиси, һейт намизи дегәндәк муһим диний паалийәтләргә иштирак қилидиғанлиқини билдүрүп «мениңчә һөкүмәт немидиндур әнсирәп мушу хилдики адәм топлишидиған паалийәтләрни чәклигән болуши мумкин. Буниң билән диний етиқад туйғуси күчлүк болған деһқанлар буниңға наразилиқ билдүргән болса һөкүмәт буни дәрһалла ‹бизгә қарши чиққанлиқ' дәп қораллиқ бастурған болуши мумкин» дәп көрситиду. У мушу әһвалларға қарап «елишқудики уйғурларни хитай һөкүмитигә қарши террорлуқ һуҗумиға өтти, дейишниң һечқандақ асаси йоқ» дәп хуласә чиқириду.

Ху пиң әпәнди та һазирға қәдәр ойлинип келиватқан йәнә бир мәсилә шу вақиттики аталмиш «деһқан террорчилар» ниң хитай пуқралириға әмәс, бәлки сақчихана вә һәрбий қисимларға һуҗум қилиши болған. Униң қаришичә, террорчилар адәттә хәлқ аммисиға вәһимә салиду, әксичә сақчи вә һәрбийләрдин йирақ туриду. Әмма «елишқу қирғинчилиқи» дин кейин хитай һөкүмити һәрбий вә сақчиларниң хәлқ аммисини сәпәрвәрликкә кәлтүрүп «террорчиларни йоқитишқа атланғанлиқи» ни көпләп тәшвиқ қилған. Әмма бу «йоқитиш уруши» да бирму амма зәхимләнмигән. Буниң өзи ашу қоршавдики «террорчилар» ниң қолида кәтмән-палтидин башқа һечқандақ заманиви қоралниң йоқлуқини биваситә испатлайду. Әмма шу вақитларда бир қисим уйғур кадирларниң «дүшмән күчләрниң оқи тегип вапат болғанлиқи» һәққидә тәшвиқатлар оттуриға чиққан. Бу хилдики ялғанларниң өзиму хитай һөкүмитиниң бу мәсилидә дунядин йошурмақчи болған нәрсилириниң бәкму көплүкини васитилик һалда ипадиләйдикән.

«Елишқу қирғинчилиқи» һәққидә сөз болғанда уйғур тарихшунаслардин доктор қаһар барат әпәнди бу вәқәниң тасадипий оттуриға чиқип қалған һадисә әмәсликини тәкитләш билән биргә, униң тарихий изчиллиқтики орниға алаһидә диққәт қилиш лазимлиқини билдүрди.

Доктор қаһар баратниң билдүрүшичә, «елишқу қирғинчилиқи» ға охшаш вәқәләрниң уйғур миллий роһиға мәлһәм болуши үчүн бу һәқтики издиниш вә яд етиш паалийәтлири бәкму муһим һесаблиниду.

У бу һәқтә сөз болғанда мундақ деди: мәлум болушичә, әйни вақитта хитай һөкүмитиниң учурға болған қаттиқ контроллуқи һәмдә мәлум муддәттә интернетни кесип ташлиши сәвәблик «елишқу қирғинчилиқи» дуня җамаитигә «5-июл қирғинчилиқи» дәк кәң билинмәй қалған. Әмма мәзкур вәқәниң шаһитлириниң баянлири болса бу һәқтики барғансери көп тәпсилатларни ашкара қилип, һәқиқий әһвалниң кишиләр тәсәввур қилғандин нәччә он һәссә еғирлиқини көрситиватқанлиқи мәлум.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт