Худсон сөһбити: уйғур дияридики мәҗбурий әмгәк вә ғәрб базириниң еһтияҗи

Мухбиримиз әзиз
2022-03-10
Share
Худсон сөһбити: уйғур дияридики мәҗбурий әмгәк вә ғәрб базириниң еһтияҗи Америка хәлқара диний әркинлик комитетиниң муавин рәиси, худсон институтиниң алий тәтқиқатчиси нури түркәл әпәнди әнглийәдики шәффелд халлам (Sheffield Hallam) университетиниң профессори лавра мурфий (Laura T. Murphy) Билән тор сөһбитидә. 2022-Йили 9-март.
hudson.org

Әнглийәдики шәффелд халлам (Sheffield Hallam) университети уйғур дияридики зулум вә мәҗбурий әмгәк мәсилиси һәққидә бир қатар хизмәтләрни ишлигән болуп, буларниң әң муһим җәвһәрлири лондон шәһиридә 2021-йили чақирилған “уйғур сот коллегийәси” ниң гуваһлиқ йиғинлирида оттуриға қоюлған иди. Бу мәсилиләр бойичә мәхсус издәнгән алимларниң бири мәзкур университетниң профессори лавра мурфий (Laura T. Murphy) Һесаблиниду. Мәҗбурий әмгәк мәсилиси бойичә нопузлуқ алим, дәп қариливатқан лавра мурфий һазирға қәдәр көплигән илмий әсәрләрни вуҗудқа чиқарған. Йәнә келип униң тәтқиқат гурупписи уйғур дияридики қуяш енергийә тахтиси ишләпчиқириш саһәсидики мәҗбурий әмгәк қилмишини әң дәсләп паш қилған. Дуня банкисиниң йеқинда уйғур дияриға 500 милйон америка доллирилиқ мәбләғ селиш һәрикитини тунҗи болуп хәлқараниң диққитигә сунған. Вашингтон шәһиридики худсон институти әнә шу хил мәҗбурий әмгәк мәсилиләргә қарап чиқиш үчүн уюштурған 9-марттики тор муһакимисидә америка хәлқара диний әркинлик комитетиниң муавин рәиси, худсон институтиниң алий тәтқиқатчиси нури түркәл профессор лавра ханим билән бу җәһәттики көплигән соаллар һәққидә кәң-кушадә сөһбәтләшти.

Әнглийәдики шәффелд халлам (Sheffield Hallam) университетиниң профессори лавра мурфий (Laura T. Murphy) Ханим  “уйғур сот коллегийәси” дә гуваһлиқ бәрмәктә. 2021-Йили 5-июн, лондон, әнглийә.
Әнглийәдики шәффелд халлам (Sheffield Hallam) университетиниң профессори лавра мурфий (Laura T. Murphy) Ханим “уйғур сот коллегийәси” дә гуваһлиқ бәрмәктә. 2021-Йили 5-июн, лондон, әнглийә.
hudson.org

Сөһбәт риясәтчиси нури түркәл алди билән сөз елип, пүтүн дуняниң диққити русийә-украина вәзийитигә мәркәзлишип қеливатқанда уйғур мәсилисиниң бир чәткә ташлинип қалмаслиқи керәкликини, йәнә келип уйғур диярида қирғинчилиқ қиливатқан ши җинпиңниң әмәлийәттә бу қетимқи уруш вәзийитини пәйда қилған путинниң әң йеқин шерики икәнликини алаһидә тәкитлиди. У нуқтилиқ қилип хитай һөкүмитиниң уйғурларни мәҗбурий әмгәккә селишиниң нөвәттә көп тәрәплимә саһәгә четиливатқанлиқи, шуниңдәк хәлқаралиқ тәминләш зәнҗирини булғаватқанлиқи һәмдә буниң америка иқтисади үчүн немиләрдин дерәк беридиғанлиқи, шундақла америка һөкүмити йеқинда рәсмий қанун тәриқисидә вуҗудқа чиққан “уйғур мәҗбурий әмгикиниң алдини елиш қанун лайиһиси” ни толуқ иҗра қилиш лазимлиқи керәкликини тилға елип, бу һәқтики мәсилиләрни профессор лавра мурфийға һавалә қилди.

Профессор лавра мурфий алди билән уйғур дияридики мәҗбурий әмгәкниң әң чоң алаһидиликлириниң бири болған “хитай дөлити биваситә арқа тирәк вә баш иҗрачи болуш” вәзийити һәққидә чүшәнчә бәрди. . Профессор лавра мурфийниң қаришичә, уйғур дияридики мәҗбурий әмгәкниң бу хил өзгичә алаһидиликини хитай һөкүмити елан қилған түрлүк һөҗҗәтләр вә хәвәрләрдин бәкму ашкара көрүвалғили болидикән. Буниңда хитай мәркизий һөкүмити йәрлик һәр дәриҗилик һөкүмәтләргә “ешинча әмгәк күчлири” дәп аталған түркүм-түркүм уйғурлар хитай завутлириға әрзан баһалиқ ишчи болуп әвәтишкә көрсәтмә бәргән. Буниң билән бу ишчиларни топлашни йәрлик һөкүмәтләр ихтиярлиқ пиринсипи бойичә әмәс, бәлки сиясий вәзипә қатарида иҗра қилған болуп, буниңға боюнтавлиқ қилишқа уйғурларниң һечқандақ илаҗи йоқ икән. Чүнки буниңға “яқ” дейишниң өзи қанунға хилаплиқ қилиш билән баравәр болуп қалған. Буни һәммила уйғур яхши билидиғанлиқи, йәнә келип һәммила йәрни қаплиған лагер системиси бу хил мәҗбурий әмгәккә боюн толғиғанларға ағзини ечип турғанлиқи үчүн, бу вәзипә наһайити тезла пиландикидин ашуруп орунланған. Мушу хил мәҗбурлаш чарилири билән топланған бу уйғур ишчилар завутларға ишқа чүшкәндин кейин иштин айрилиш яки истепа бериш һоқуқи болмиған. Улар ишлигән завутларниң тикәнлик сим тосақлири вә қораллиқ сақчилири түрмиләрни әсләтсә, уларни “башқуруш чарилири” нормал завут қаидилиригә пәқәтла охшимай қалған.

Профессор лавра мурфийниң тәкшүрүшичә, уйғур дияридики мәҗбурий әмгәк өткән бирнәччә йилда уштумтутла оттуриға чиққан йеганә һадисә әмәс икән. Әмәлийәттә уйғур диярида нәччә он йиллап изчил давам қилип кәлгән, шундақла һечқандақ һәқ берилмәйдиған “һашар әмгики” наһайити типик болған мәҗбурий әмгәк һесаблинидикән. Хитай мәркизий һөкүмити нәччә он йиллап “аста сүрәт” тә тохтавсиз иҗра қилған вә барғансери юқирилап барған сиясий контроллуқ әмәлийәттә дуняға билиндүрмәй турупла пүткүл уйғур җәмийитигә мустәһкәм боюнтуруқ селишқа мувәппәқ болалиған. Буниң әң юғури пәллиси 2016-йилидин кейин лагерларниң оттуриға чиқишиға әгишип андин ташқи дуняға мәлум болған. Бу вақитта уйғур дияридики барлиқ әмгәкниң мәҗбурлаш астида әмәлгә ешиши реаллиқ болуп қалған. Бу вақитқа кәлгәндә һәрқандақ уйғур һәрқандақ әмгәккә “хоп” дәйдиған вәзийәт шәкиллинип болған. Бундақ әһвалда хитай һөкүмити “намратлиқтин қутулдуруш” намида уйғурларни хитайлар контроллуқидики ишләпчиқириш саһәсидә мәҗбурий әмгәккә салған. явропа, америка вә асия қитәлиридики кишиләрниң ‍ихтияри йосунда йезилардин шәһәрләргә берип ишләп пул тепишиға охшап кетидиған бу “әмгәк” ни уйғурлар хитай һөкүмитиниң мәҗбурлиши арқисида рояпқа чиқарған. Әмма уларниң бу җисманий әмгики ғайәт зор байлиқ яратқан болсиму, бу байлиқтин уйғурларға һечнәрсә тәгмигән. Бу хил мустәмликичилик әндизисигә хас әмгәкләр иҗра болидиған завут-фабрикиларда җисманий әмгәк уйғурларға, әқлийлик билән иҗра болидиған башқуруш вә сетиш хизмити хитайларға мәнсуп болуп кәлгән.

Профессор лавра мурфийниң пикричә, ғәрб базири нөвәттә дәл мушу хил мәҗбурий әмгәк механизми билән меңиватқан тәминләш зәнҗиригә бағлинип қеливатқан болуп, бу һәқтики һәқиқий әһвалдин хәвәрсиз милйонлиған кишиләрниң бу һәқтә чүшәнчигә игә болуши һәмдә мәҗбурий әмгәк һалқилиридин алақисини үзүп “қолини ююши” бәк чоң иҗабий әһмийәткә игә икән. Русийә-украина уруши башланғандин кейин бир қисим ғәрб ширкәтлири русийәдин чекинип чиққан болсиму, бу хил вәзийәт уйғур диярида техи ишқа ашмиған. Йәнә келип хитай амилиниң барлиқ ишләпчиқириш һалқилириға сиңип кетиши һәмдә бәзи һалқиларда хитайниң мәһсулатлирисиз иш көрүшкә илаҗ болмаслиқтәк реаллиқниң шәкиллинип болғанлиқи нөвәттә буниңға көплигән тосқунлуқларни пәйда қилмақта икән. Шу сәвәбтин америка һөкүмити мақуллиған вә қанунға айланған “уйғур мәҗбурий әмгикиниң алдини елиш қанун лайиһиси” ни өз вақтида иҗра қилиш бу җәһәттә муһим әһмийәткә игә икән. .

Муһакимә йиғинидин кейин нурий түркәл әпәнди мәхсус зияритимизни қобул қилип, бу һәқтики әң муһим чарилардин болған “уйғур мәҗбурий әмгикиниң алдини елиш қанун лайиһиси” һәққидә тохталди. Нурий түркәлниң қаришичә, бу қанун толуқ иҗра қилинса уйғур дияридики мәҗбурий әмгәкни чәкләштин башқа йәнә уйғур қирғинчилиқини чәкләштиму бәлгилик рол ойнайдикән. .

Нурий түркәл муһакимә йиғинида алаһидә оттуриға қойған мәсилиләрниң бири уйғур дияридики мәҗбурий әмгәкниң америка үчүн дөләт бихәтәрлики мәсилиси болуп қеливатқанлиқи болди. У бу һәқтики соалимизға тәпсилий җаваб берип, буниң әмәлийәттә америка һөкүмити үчүн бирнәччә чоң саһәгә четилидиған назук мәсилә икәнликини шәрһләп өтти. .

Йеқинқи бирнәччә ай ичидә худсон институти мушу хилдики уйғур мәсилилиригә беғишланған темиларда көплигән муһакимә йиғини уюштурған болуп, бу йиғинларда уйғур дияридики түрлүк реаллиқларға нисбәтән қандақ сиясәт бәлгиләш мәсилиси мәркәзлик һалда музакирә қилинип кәлмәктикән.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт