Әнгилийәдики бир тәшкилат әнглийәниң уйғур елидики вәһшиликкә четишлиқ хитай сақчи органлири билән болған алақисини паш қилди

Мухбиримиз әркин
2022-05-18
Share
Әнгилийәдики бир тәшкилат әнглийәниң уйғур елидики вәһшиликкә четишлиқ хитай сақчи органлири билән болған алақисини паш қилди
Rahima Mahmut

Әнгилийәдики “қийнаштин қутулуш” намлиқ тән җазасиға қарши нупузлуқ бир кишилик һоқуқ тәшкилати 16-май күни тәкшүрүш доклати елан қилған. Доклатта бәзи программилирини әнгилийә һөкүмити пул билән тәминләйдиған әнгилийәдики бир сақчи иниститутиниң уйғур елидики “инсанийәткә қарши җинайәт” кә четишлиқ хитай сақчи тармақлири билән һәмкарлиқ елип барғанлиқиға даир дәлилләрни ашкарлиған. Доклатта ейтилишичә, “лондон сақчи иниститути” намлиқ әнгилийәдики бу хусусий ширкәт һәмкарлиқ елип барған хитайдики сақчи университетлири вә җ х тармақлиридин аз дигәндә бириниң уйғур елидики сақчи тәрбийәләш билән четишлиқи бар икән.

Доклатта, уйғур елидики вәһшилик дуняниң қаттиқ тәнқидигә учриғанлиқи, бу дәпсәндичиликни әнгилийә һөкүмитиниңму қаттиқ тәнқид қилғанлиқи, бирақ шуниң билән бир вақитта һөкүмәт бәзи порограммилириға пул ярдәм қилип кәлгән “лондон сақчи иниститути” ниң бу вәһшиликкә җавабкар хитай җ х тармақлири билән һәмкарлашқанлиқи, бу иниститутниң хитай сақчилирини тәрбийәләшкә қатнашқанлиқи тәкитләнгән.

“хәтәрлик алақә: әнгилийәниң шинҗаңдики инсанийәткә қарши җинайәткә четишлиқ хитай сақчи иниститутлири билән болған һәмкарлиқи” намлиқ доклатта көрситишичә, “лондон сақчи сақчи иниститути” ниң хитай җамаәт хәвпсизлик университети вә хунән сақчи акадимийәси билән болған мунасивити уларниң диққитини қозғиған.

Доклатта, бу икки органниң уйғур елидики бастурушқа четишлиқ икәнлики, болупму хитай җамаәт хәвпсизлик университетиниң хизмити тибәт билән шинҗаңға сақчи хадими тәрбийәләш вә сәпләшни өз ичигә алидиғанлиқи, һәтта униң 2019-йили һәптилик курс ечип, “дрон”, йәни учқучисиз сақчи айрупилани йетәкчилирини тәрбийәлигәнликини билдүргән. “қийнаштин қутулуш” тәшкилатиниң җавабкарлиқни сүрүштүрүш һәркити дериктори, мәзкур доклатни тәйярлиғучи розлин реней (Roslyn Rennie) ханимниң ейтишичә, лондон сақчи иниститути хәлқаралиқ сақчи тәрбийәләш мулазимити қилидиған шәхсий ширкәт болсиму, бирақ уйғурларниң вәзийити униң хитай сақчи тармақлири билән болған һәмкарлиқ мунасивитигә диққәт қилишиға сәвәб болған.

Розлин реней 17-май зияритимизни қобул қилип мундақ деди: “әнгилийәдики бир шәхсий ширкәт болған лондон сақчи иниститутиниң мунасивити вә һәркитини 2021-йилдин башлап тәкшүрүшкә башлидуқ. Лондон сақчи иниститути хәлқаралиқ сақчи тәрбийәләш мулазимити қилидиған ширкәт. Бу хитайниму өз ичигә алиду. Биз шинҗаңниң еғир вәзийити вә шинҗаңда йүз бериватқан еғир кишилик һоқуқ дәпсәндичиликини көздә тутуп, бу иниститутниң хитай билән болған мунасивитидин қаттиқ әндишә қилишқа башлидуқ. Чүнки сақчи тәрбийәләш бу вәзийәт билән зич мунасивәтлик. Шуниң билән биз бу мунасивәтни тәкшүрүшкә кириштуқ.”

Розлин реннейниң ейтишичә, лондон сақчи иниститути уйғур елидики бастурушқа актип ярдәмлишиватқан икки хитай органи билән 5 йиллиқ һәмкарлиқ келишими имзалиған икән. Розлин рейнней мундақ дәйду: “уларниң бири хунән сақчи акадимийәси болуп, униң шинҗаң сақчи иниститути билән һәмкарлиқ мунасивити бар, шинҗаң сақчи иниститути районлуқ сақчи тәрбийәләш орни болуп, бу орунни америка кишилик һоқуқни дәпсәндә қилишта ‍ойниған роли сәвәблик җазалиған… биз йәнә бу иниститутниң хитай җамаәт хәвпсизлик университети билән һәмкарлиқ мунасивәт орнатқанлиқини байқидуқ. Һалбуки, хитай җамаәт хәвпсизлик университети хитайниң нуқтилиқ сақчи мәктипи болуп, биз бу университетниң шинҗаңға сақчи хадими тәрбийәләш вә сәпләш хизмити билән шуғуллинидиғанлиқи, шундақла униң америка вә әнгилийә имбарго йүргүзүлгән шинҗаңдики башқа нурғун сақчи тармақлири биләнму һәмкарлишидиғанлиқини билимиз.”

45 Бәтлик бу доклатта хитай билән болған һәмкарлиқниң кишилик һоқуқни тәкшүрмәйла елип берилғанлиқи, улардин аз дегәндә бир хитай органиниң шинҗаңға четилидиғанлиқи әскәртилип: “әнгилийә һөкүмити мәбләғ салған чәт әлдики һәр қандақ сақчи ярдими кишилик һоқуқ хәвпини баһалашни өз ичигә елиши керәк. Бу хитайға бағлинишлиқ болса, дөләтниң шинҗаңға сақчи йөткәш программиси сәвәблик техиму муһим. Чүнки бу хитайниң һәрқандақ җайидики бир сақчиниң бу райондики дәпсәндичиликни қоллаш вә униңға қатнишишини билдүриду,” дейилгән.

Доклатта ейтилишичә, хитайниң һәр қайси ‍өлкиләрдә мәхсус ишхана қуруп, шинҗаңдики сақчиларни өз ичигә алған һәр қайси һөкүмәт органлириға хизмәтчи қобул қилиштәк бу хил өлкә һалқиған нишанлиқ ярдәм бериш программиси “хитайниң һәрқандақ җайида тәрбийәләнгән сақчиларниң кейинрәк шинҗаңға әвәтилиш хәвпи пәйда қилған,” икән.

“қийнаштин қутулуш” тәшкилатиниң ахбарат дериктори җосеф еванис (Joseph Evans) ниң ейтишичә, әнглийәниң шинҗаңдики сақчи тәрбийәләш билән бивастә четишлиқи барлиқиға даир дәлил болмисиму, бирақ хитайниң шинҗаңға нишанлиқ ярдәм бериш программиси уларда әндишә қозғиған.

Җосеф еванис 17-май зияритимизни қобул қилғанда мундақ деди: “биз бивастә четишлиқи барлиқиға даир һечқандақ дәлил байқимидуқ. Биз әнглийә шинҗаңдики сақчи тәрбийәләшкә бивастә ярдәм қилди, демәкчи әмәс. Биз буниңға аит һечқандақ пакит көрмидуқ. Бирақ биз шинҗаңға нишанлиқ ярдәм бериш программисидин бәк әндишә қилимиз. Бу программиға асасән хитайниң һәрқандақ җайидики бир сақчиниң шинҗаңға әвәтилиш мумкинчилик бар. Бу башқа җайлардики сақчи мәктәплириниң шинҗаң билән бивастә бағлиниши бар дигәнликтур. Шуңа һәрқандақ бир әнгилийә ширкитиниң хитай сақчилирини тәрбийәлиши бу районға вастилиқ бағлинип қалиду.”

Әнгилийә билән хитай арисидики бу һәмкарлиқ әнгилийәдики уйғур паалийәтчилириниңму диққитини қозғиған. Әнгилийәдә турушлуқ уйғур паалийәтчи, дуня уйғур қурултийиниң әнгилийәдики вәкили рәһимә маһмутниң қаришичә, бир милләткә қирғинчилиқ қиливатқан бир һакимийәтниң сақчилири билән һәмкарлиқ елип бериш, қобул қилинмайдикән. У бу һәмкарлиқ әнгилийәниң принсип вә әхлақи ‍өлчәмлиригә хилап икәнликини билдүрди.

Лекин “қийнаштин қутулуш” тәшкилатидики җосеф еванисниң ейтишичә, бу һәмкарлиқта уларниң диққитини қозғиған бир қанчә нуқта бар икән. У, әнгилийә һөкүмитиниң уйғур районидики бәзи хитай аппаратлириға имбарго қоюп турупму улар билән һәмкарлашқан орунларни пул билән тәминлиши, уларниң диққитини қозғиған нуқтиларниң бири икәнликини билдүрди.

Җосеф еванис мундақ деди: “әнгилийә һөкүмити бир тәрәптин шинҗаңдики бастурушта роли бар аппаратларға имбрго қоюп, йәнә бир тәрәптин ялғуз америка һөкүмити имбарго қоюпла қалмай, әнгилийә һөкүмитиму имбарго қойған аппаратлар билән бивастә четишлиқи бар тәшкилатларни пул билән тәминлигән. Болупму лондон сақчи иниститути юқири дәриҗилик бир әнгилийә сақчи әмәлдари тәрипидин қурулған орун. У өзиниң әнгилийә сақчи системиси билән болған мунасивитини қоллинип, бу һәмкарлиқтин пайдиға еришкән.”

Доклатта ейтилишичә, лондон сақчи иниститути шинҗаң сақчи иниститути билән биллә бейҗиңда қурулған “хәлқара сақчи тәрбийәләш һәмкарлиқ мунбири” ниң иҗраийә кеңишигә әза болған. Бу мунбәрниң 2020-йили бейҗиңда чақирилған йиғини “хәлқара терорлуқ, қайтурма зәрбә вә алдини елиш истратегийәси” дегән темида өткүзүлгән. Мәзкур доклатта бу мунбәрниң тунҗи рәисликини хитай җамаәт хәвпсизлики университетиниң үстигә алғанлиқи, униң катибат башқармиси бейҗиңда қурулғанлиқи, бу мунбәрниң хитайниң ичкий қисимдики терорлуққа қарши туруш һәркитигә қарита хәлқараниң қоллиши вә һәмкарлиқини қолға кәлтүрүшни мәқсәт қилғанлиқи тәкитләнгән.

Доклатта йәнә хитай җамаәт хәвпсизлики университетитиниң торида, терорлуққа қарши туруш тәрбийәсиниң лондон сақчи иниститути билән болған “рәсми һәмкарлиқ” ниң муһим парчисини тәшкил қилидиғанлиқи қәйт қилинған. Униңда йәнә хитай җамаәт хәвпсизлики университетиниң хитай һөкүмити “терорлуққа қарши туруш” намида кишилик һоқуқни кәң көләмлик дәпсәндә қиливатқан уйғур районидики сақчилар билән болған алақисини испатлиғанлиқини билдүргән.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт