Әнглийә юқири палатаси һөкүмәтни хитайниң уйғур “ирқий қирғинчилиқи” ға қарши һәрикәткә өтүшкә чақирған

Мухбиримиз әркин
2021-12-08
Share
Әнглийә юқири палатаси һөкүмәтни хитайниң уйғур “ирқий қирғинчилиқи” ға қарши һәрикәткә өтүшкә чақирған Әнглийә ташқи ишлар министири лиз трус() ханим әнглийә консерватиплар партийиси йиғинида сөз қилмақта. 2021-Йили 3-өктәбир, әнглийә.
AP

Әнглийә һөкүмити хитайниң уйғурларға тутқан муамилисини вәһшийлик, дәп тәнқид қилсиму, бирақ парламентниң хитайниң һәрикитини “ирқий қирғинчилиқ” дәп етирап қилиш, униңға қарши дәрһал һәрикәткә өтүш чақириқлириға һәр хил баһанә-сәвәбләрни көрситип, һәрикәт қоллиништин өзини қачуруп кәлгән.

Йеқинда әнглийәниң йеңи вәзипигә олтурған ташқи ишлар министири лиз трус ханимниң бир қетимлиқ ички сөһбәттә хитайниң уйғурларға “ирқий қирғинчилиқ” қилғанлиқини ейтиши әнглийә парламенти юқири палатасини қайта һәрикәткә кәлтүргән.

Әнглийә парламентиниң юқири палатаси өткән һәптә мәхсус күнтәртип бекитип, лиз трусниң сөзи вә һөкүмәтниң бу мәсилисидики позитсийәсини муназирә қилип, һөкүмәтни хитайға қарши дәрһал һәрикәткә өтүшкә чақирған. юқири палата 6-ноябир өткүзгән йиғинидиму уйғурлар мәсилисини муназирә қилип, һөкүмәтниң бу мәсилидики сияситини сораққа тартқан.

Әнглийәдики “експрәс” гезитиниң йеқинда ашкарилишичә, әнглийә ташқи ишлар министири лиз трус өткән йили әнглийәниң хитайда турушлуқ баш әлчиси королин вилсон билән көрүшүп, әнглийәниң бейҗиң билән болған мунасивитини музакирә қилғанда униңға хитайниң “ирқий қирғинчилиқ” қиливатқанлиқини ейтқан. Әйни вақитта әнглийәниң хәлқара сода министирлиқ вәзиписини өтәватқан лиз трус каролин вилсонниң “хитайға немә үчүн фирансийәгә тутқан муамилисини тутмаймиз?” дегән соалиға “чүнки, фирансийә ирқий қирғинчилиқ қилмиди” дәп җаваб бәргән.

Әнглийә юқири палатасиниң өткән һәптидики йиғини лорд алтон башчилиқидики 20 кишилик бир лордлар гурупписиниң тәлипигә бинаән өткүзүлгән. Йиғинда лорд алтон һөкүмәтни уйғурларға қарита садир қилиниватқан инсанлиққа қарши коллектип җинайәткә аит инкар қилғили болмайдиған дәлилләр билән йүзлишишкә чақирип, униң немә үчүн чен чүәнгони җазалимиғанлиқи, хитай әмәлдарлириниң әнглийәдики мал-мүлклирини тәкшүрмигәнлики, мәҗбурий әмгәк мәһсулатлириға йол қойғанлиқи, уйғур елидә ирқий қирғинчилиқ хәвпи бар, дәп қарайдиған-қаримайдиғанлиқи қатарлиқ суалларни қойған.

Лорд алтон: “һөкүмәт немә үчүн хитай компартийәси әмәлдарлириниң әнглийәдики мал-мүлклирини тәкшүрүшни рәт қилғанлиқи, немә үчүн райондики бастурушқа четишлиқ төвән дәриҗилик әмәлдарларни җазалап, барлиқ ишларниң, җүмлидин тибәттики кишилик һоқуқ дәпсәндичиликиниңму пиланлиғучиси болған чен чүәнгони җазалимиғанлиқини чүшәндүрүши керәк” дегән.

Лорд алтонниң ейтишичә, һөкүмәт йәнә уйғур елидә “ирқий қирғинчилиқниң җиддий хәвпи мәвҗут, дәп қарайдиған яки қаримайдиғанлиқиға чүшәнчә бериши, әгәр ундақ, дәп қаримиса, немә үчүн ундақ, дәп қаримайдиғанлиқини чүшүндүрүши керәк” икән.

Лорд алтон йәнә хитайниң тосқунлуқиға учрайдиғанлиқи ениқ болсиму, бирақ “ирқий қирғинчилиқ” ни хәлқара сот бекитсун, дәп турувелишниң әхлақсизлиқ икәнликини тәнқидләш билән бир вақитта, әнглийә һөкүмитини “авам палатаси, ташқи ишлар алаһидә комитети вә ташқи ишлар министириниңму көп хил тәвсийәлирини нәзәргә алмиди” дәп әйиблигән.

Униң ейтишичә, әнглийә “ирқий қирғинчилиқ” ниң зиянкәшликигә учриғучиларниң адаләт тәләп қилишиниң йолини ечиши, кәлгүсидә ирқий қирғинчилиқниң җинайи җавабкарлиққа тартилиши үчүн дәлил топлиши керәк икән.

Лорд алтон мундақ дәйду: “биз ирқий қирғинчилиқниң зиянкәшликигә учриғучиларни адаләт тепиши үчүн әмәлий әдлийә васитиси билән тәминлишимиз, ирқий қирғинчилиқ хәвпини байқаш, униң алдини елиш иқтидаримизни күчәйтишимиз керәк. Биз йәнә кәлгүсидики сот үчүн дәлил топлашқа вә сақлашқа капаләтлик қилишимиз керәк. Биз кечиккән болсақму, уйғур қул әмгикигә четишлиқ мәҗбурий әмгәк тәминат зәнҗири вә содисини җинайи җавабкарлиққа тартишта чиң туруп, буниңға қарши яки әмәсликимизни көрситишимиз керәк. Өткән һәптә мән бир уйғур аял билән көрүштүм. У маңа аилисидики 20 кишиниң ғайиб болғанлиқини ейтти. Биз бу кишиләрни, уйғур сот коллегийәсидә гуваһлиқ бәргән шаһитларни қоғдаш үчүн немә иш қилдуқ? уйғур мусапирлириниң хитайға қайтурулмаслиқи үчүн немә ш қилдуқ?”

Әнглийәдики бәзи кишилик һоқуқ паалийәтчилириниң ейтишичә, әнглийә парламентиниң бесими һөкүмәтни уйғурлар билән болған учришишини күчәйтишкә мәҗбурлимақтикән. Паалийәтчиләр әнглийә ташқи ишлар министирлиқиниң 6-декабир күни дуня уйғур қурултийини өз ичигә алған әнглийәдики бәзи кишилик һоқуқ тәшкилатлириниң вәкиллирини чақирип, уйғурлар мәсилисини музакирә қилишиму бу бесимниң нәтиҗиси икәнликини билдүрмәктә.

Д у қ ниң әнглийә ташқи ишлар министирлиқидики бу йиғинға қатнашқан әнглийәдә турушлуқ вәкили рәһимә маһмутниң ейтишичә, йиғинда әнглийә һөкүмитиниң америкаға аваз қошуп, бейҗиң қишлиқ олимпикини дәрһал байқут қилиши, уйғур мәҗбурий әмгәк мәһсулатлирини вә хитайниң назарәт техникисини чәклиши қатарлиқ пикирләр чүшкән.

Рәһимә маһмут 6-декабир бу һәқтики зияритимизни қобул қилғанда йәнә әнглийә парламент әзалириниң һөкүмәткә лиз трусниң бурун ейтқан хитай “ирқий қирғинчилиқ” қиливатиду, дегән сөзини қобул қилдуруш үчүн тиришиватқанлиқи, һөкүмәт техи “ирқий қирғинчилиқ” демигән болсиму, бирақ униң уйғурлар мәсилисигә тутқан икки йил аввалқи сияситигә қариғанда һазирқи сиясити көп өзгәргәнликини билдүрди.

Әнглийә юқири палатасиниң йиғинида палата әзаси баронә кенеди ханим, һөкүмәткә әнглийәниң хәлқара әһдинамигә асасән ирқий қирғинчилиқниң алдини елиш мәҗбурийити барлиқини хатириләткән.

У: “мән даим бу палатада қилған сөзлиримдә у йәрдә йүз бериватқан кишилик һоқуқ дәпсәндичиликиниң вәһшийлик дәриҗисини әскәртип кәлдим. Шуңа мән буниң тәпсилатиға кирмәймән. Бирақ биз немә ишларниң болуватқанлиқини билимиз. Әлвәттә болуватқан ишлар әң дәһшәтлик кишилик һоқуқ дәпсәндичиликидур. Биз ирқий қирғинчилиқ әһдинамисигә имза қойғанда биз ирқий қирғинчилиқниң алдини елиш мәҗбурийитиниму үстимизгә алған” дәп тәкитлигән.

Бирақ йиғинда һөкүмәтниң юқири палатадики ишлар вәкили лорд әхмәт палата әзалириға җаваб берип, һөкүмәтниң уйғурлар мәсилисидики сияситини ақлиған. У, ирқий қирғинчилиққа сотниң қарар қилиши керәкликини билдүрүп, һөкүмәтниң уйғурлар мәсилисидә конкрет қандақ әмәлий ишларни қилишқа мәркәзлишидиғанлиқини билдүргән.

Лорд әхмәт: “биз давамлиқ әмәлийәткә уйғун конкрет қандақ ишларни қилиш мумкинчилики, шуниң билән бир вақитта қандақ конкрет һәрикәтләрни қилишқа болидиғанлиқиға мәркәзлишимиз” дегән. Униң ейтишичә, сәмимийлик билән ейтқанда уйғурларниң һазирқи вәзийити “дуня дуч кәлгән әң еғир кишилик һоқуқ кризиси” икән.

Әнглийәниң борис җонсон һөкүмити илгири әнглийә парламентиниң америка һөкүмитидәк хитайниң уйғурларға тутқан муамилисини “ирқий қирғинчилиқ” дәп муқимлаштуруш тәлипини рәт қилған. Бирақ арқидинла әнглийә ташқи ишлар министири лиз трусниң ички қисимда хитайниң муамилисини “ирқий қирғинчилиқ” дегәнлики ашкариланғаниди. Көзәткүчиләрниң ейтишичә, лиз трусниң ташқи ишлар министирлиқиға тәйинлиниши вә униң ички қисимда қилған сөзиниң әнглийә һөкүмитиниң рәсмий сияситигә айлиниши яки айланмаслиқини әнглийә-хитай мунасивәтлириниң тәрәққияти бәлгиләйдикән.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт