En'gliye yuqiri palatasi hökümetni xitayning Uyghur “Irqiy qirghinchiliqi” gha qarshi heriketke ötüshke chaqirghan

Muxbirimiz erkin
2021.12.08
En'gliye yuqiri palatasi hökümetni xitayning Uyghur “Irqiy qirghinchiliqi” gha qarshi heriketke ötüshke chaqirghan En'gliye tashqi ishlar ministiri liz trus(Liz Truss) xanim en'gliye konsérwatiplar partiyisi yighinida söz qilmaqta. 2021-Yili 3-öktebir, en'gliye.
AP

En'gliye hökümiti xitayning Uyghurlargha tutqan mu'amilisini wehshiylik, dep tenqid qilsimu, biraq parlaméntning xitayning herikitini “Irqiy qirghinchiliq” dep étirap qilish, uninggha qarshi derhal heriketke ötüsh chaqiriqlirigha her xil bahane-seweblerni körsitip, heriket qollinishtin özini qachurup kelgen.

Yéqinda en'gliyening yéngi wezipige olturghan tashqi ishlar ministiri liz trus xanimning bir qétimliq ichki söhbette xitayning Uyghurlargha “Irqiy qirghinchiliq” qilghanliqini éytishi en'gliye parlaménti yuqiri palatasini qayta heriketke keltürgen.

En'gliye parlaméntining yuqiri palatasi ötken hepte mexsus küntertip békitip, liz trusning sözi we hökümetning bu mesilisidiki pozitsiyesini munazire qilip, hökümetni xitaygha qarshi derhal heriketke ötüshke chaqirghan. Yuqiri palata 6-noyabir ötküzgen yighinidimu Uyghurlar mesilisini munazire qilip, hökümetning bu mesilidiki siyasitini soraqqa tartqan.

En'gliyediki “Ékspres” gézitining yéqinda ashkarilishiche, en'gliye tashqi ishlar ministiri liz trus ötken yili en'gliyening xitayda turushluq bash elchisi korolin wilson bilen körüshüp, en'gliyening béyjing bilen bolghan munasiwitini muzakire qilghanda uninggha xitayning “Irqiy qirghinchiliq” qiliwatqanliqini éytqan. Eyni waqitta en'gliyening xelq'ara soda ministirliq wezipisini ötewatqan liz trus karolin wilsonning “Xitaygha néme üchün firansiyege tutqan mu'amilisini tutmaymiz?” dégen so'aligha “Chünki, firansiye irqiy qirghinchiliq qilmidi” dep jawab bergen.

En'gliye yuqiri palatasining ötken heptidiki yighini lord alton bashchiliqidiki 20 kishilik bir lordlar guruppisining telipige bina'en ötküzülgen. Yighinda lord alton hökümetni Uyghurlargha qarita sadir qiliniwatqan insanliqqa qarshi kolléktip jinayetke a'it inkar qilghili bolmaydighan deliller bilen yüzlishishke chaqirip, uning néme üchün chén chüen'goni jazalimighanliqi, xitay emeldarlirining en'gliyediki mal-mülklirini tekshürmigenliki, mejburiy emgek mehsulatlirigha yol qoyghanliqi, Uyghur élide irqiy qirghinchiliq xewpi bar, dep qaraydighan-qarimaydighanliqi qatarliq su'allarni qoyghan.

Lord alton: “Hökümet néme üchün xitay kompartiyesi emeldarlirining en'gliyediki mal-mülklirini tekshürüshni ret qilghanliqi, néme üchün rayondiki basturushqa chétishliq töwen derijilik emeldarlarni jazalap, barliq ishlarning, jümlidin tibettiki kishilik hoquq depsendichilikiningmu pilanlighuchisi bolghan chén chüen'goni jazalimighanliqini chüshendürüshi kérek” dégen.

Lord altonning éytishiche, hökümet yene Uyghur élide “Irqiy qirghinchiliqning jiddiy xewpi mewjut, dep qaraydighan yaki qarimaydighanliqigha chüshenche bérishi, eger undaq, dep qarimisa, néme üchün undaq, dep qarimaydighanliqini chüshündürüshi kérek” iken.

Lord alton yene xitayning tosqunluqigha uchraydighanliqi éniq bolsimu, biraq “Irqiy qirghinchiliq” ni xelq'ara sot békitsun, dep turuwélishning exlaqsizliq ikenlikini tenqidlesh bilen bir waqitta, en'gliye hökümitini “Awam palatasi, tashqi ishlar alahide komitéti we tashqi ishlar ministiriningmu köp xil tewsiyelirini nezerge almidi” dep eyibligen.

Uning éytishiche, en'gliye “Irqiy qirghinchiliq” ning ziyankeshlikige uchrighuchilarning adalet telep qilishining yolini échishi, kelgüside irqiy qirghinchiliqning jinayi jawabkarliqqa tartilishi üchün delil toplishi kérek iken.

Lord alton mundaq deydu: “Biz irqiy qirghinchiliqning ziyankeshlikige uchrighuchilarni adalet tépishi üchün emeliy edliye wasitisi bilen teminlishimiz, irqiy qirghinchiliq xewpini bayqash, uning aldini élish iqtidarimizni kücheytishimiz kérek. Biz yene kelgüsidiki sot üchün delil toplashqa we saqlashqa kapaletlik qilishimiz kérek. Biz kéchikken bolsaqmu, Uyghur qul emgikige chétishliq mejburiy emgek teminat zenjiri we sodisini jinayi jawabkarliqqa tartishta ching turup, buninggha qarshi yaki emeslikimizni körsitishimiz kérek. Ötken hepte men bir Uyghur ayal bilen körüshtüm. U manga a'ilisidiki 20 kishining ghayib bolghanliqini éytti. Biz bu kishilerni, Uyghur sot kollégiyeside guwahliq bergen shahitlarni qoghdash üchün néme ish qilduq? Uyghur musapirlirining xitaygha qayturulmasliqi üchün néme sh qilduq?”

En'gliyediki bezi kishilik hoquq pa'aliyetchilirining éytishiche, en'gliye parlaméntining bésimi hökümetni Uyghurlar bilen bolghan uchrishishini kücheytishke mejburlimaqtiken. Pa'aliyetchiler en'gliye tashqi ishlar ministirliqining 6-dékabir küni dunya Uyghur qurultiyini öz ichige alghan en'gliyediki bezi kishilik hoquq teshkilatlirining wekillirini chaqirip, Uyghurlar mesilisini muzakire qilishimu bu bésimning netijisi ikenlikini bildürmekte.

D u q ning en'gliye tashqi ishlar ministirliqidiki bu yighin'gha qatnashqan en'gliyede turushluq wekili rehime mahmutning éytishiche, yighinda en'gliye hökümitining amérikagha awaz qoshup, béyjing qishliq olimpikini derhal bayqut qilishi, Uyghur mejburiy emgek mehsulatlirini we xitayning nazaret téxnikisini cheklishi qatarliq pikirler chüshken.

Rehime mahmut 6-dékabir bu heqtiki ziyaritimizni qobul qilghanda yene en'gliye parlamént ezalirining hökümetke liz trusning burun éytqan xitay “Irqiy qirghinchiliq” qiliwatidu, dégen sözini qobul qildurush üchün tirishiwatqanliqi, hökümet téxi “Irqiy qirghinchiliq” démigen bolsimu, biraq uning Uyghurlar mesilisige tutqan ikki yil awwalqi siyasitige qarighanda hazirqi siyasiti köp özgergenlikini bildürdi.

En'gliye yuqiri palatasining yighinida palata ezasi barone kénédi xanim, hökümetke en'gliyening xelq'ara ehdinamige asasen irqiy qirghinchiliqning aldini élish mejburiyiti barliqini xatiriletken.

U: “Men da'im bu palatada qilghan sözlirimde u yerde yüz bériwatqan kishilik hoquq depsendichilikining wehshiylik derijisini eskertip keldim. Shunga men buning tepsilatigha kirmeymen. Biraq biz néme ishlarning boluwatqanliqini bilimiz. Elwette boluwatqan ishlar eng dehshetlik kishilik hoquq depsendichilikidur. Biz irqiy qirghinchiliq ehdinamisige imza qoyghanda biz irqiy qirghinchiliqning aldini élish mejburiyitinimu üstimizge alghan” dep tekitligen.

Biraq yighinda hökümetning yuqiri palatadiki ishlar wekili lord exmet palata ezalirigha jawab bérip, hökümetning Uyghurlar mesilisidiki siyasitini aqlighan. U, irqiy qirghinchiliqqa sotning qarar qilishi kéreklikini bildürüp, hökümetning Uyghurlar mesiliside konkrét qandaq emeliy ishlarni qilishqa merkezlishidighanliqini bildürgen.

Lord exmet: “Biz dawamliq emeliyetke uyghun konkrét qandaq ishlarni qilish mumkinchiliki, shuning bilen bir waqitta qandaq konkrét heriketlerni qilishqa bolidighanliqigha merkezlishimiz” dégen. Uning éytishiche, semimiylik bilen éytqanda Uyghurlarning hazirqi weziyiti “Dunya duch kelgen eng éghir kishilik hoquq krizisi” iken.

En'gliyening boris jonson hökümiti ilgiri en'gliye parlaméntining amérika hökümitidek xitayning Uyghurlargha tutqan mu'amilisini “Irqiy qirghinchiliq” dep muqimlashturush telipini ret qilghan. Biraq arqidinla en'gliye tashqi ishlar ministiri liz trusning ichki qisimda xitayning mu'amilisini “Irqiy qirghinchiliq” dégenliki ashkarilan'ghanidi. Közetküchilerning éytishiche, liz trusning tashqi ishlar ministirliqigha teyinlinishi we uning ichki qisimda qilghan sözining en'gliye hökümitining resmiy siyasitige aylinishi yaki aylanmasliqini en'gliye-xitay munasiwetlirining tereqqiyati belgileydiken.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.