“уйғур мәсилиси бойичә парламенттики һәммә партийәләр һәмкарлиқ гурупписи” уйғурларни қутқузуш үчүн йәниму әмәлий һәрикәт қоллинишни тәләп қилди

Мухбиримиз ирадә
2021.05.19
“уйғур мәсилиси бойичә парламенттики һәммә партийәләр һәмкарлиқ гурупписи” уйғурларни қутқузуш үчүн йәниму әмәлий һәрикәт қоллинишни тәләп қилди Әнглийә парламент әзаси алистер кармайкил әпәнди әнглийә авам палатасида сөзлимәктә. 2021-Йили 19-апрел, лондон.
REUTERS

19-Май күни әнгилийә парламент әзалири қурған “уйғур мәсилиси бойичә парламенттики һәммә партийәләр һәмкарлиқ гурупписи” уюштурған “уйғурларға қилиниватқан зулумға инкас қайтуруш” намлиқ тор йиғинида, хитай һөкүмитиниң уйғурларға қаратқан ирқий қирғинчилиқини тохтитиш үчүн қилишқа тегишлик ишлар, болупму уни бирләшкән дөләтләр тәшкилатиниң “ирқий қирғинчилиққа қарши туруш әһдинамиси” гә асаслинип туруп тохтитишниң йоллири һәққидә сөһбәт өткүзүлди.

Әнглийә парламент әзалиридин алистер кармайкил вә нусрәт ғани ханим йиғин бешида қилған кириш сөзлиридә әнгилийә парламентиниң хитайниң уйғурларға қаратқан зулумни “ирқий қирғинчилиқ” дәп тонуғандин кейинки қәдәм сүпитидә әмди бу зулумни тохтитиш вә уни җазалашниң үнүмлүк йоллирини тепип чиқиш үчүн парламенттики һәрикәтлирини давамлаштурудиғанлиқини билдүрүшти.

Әнглийә консерватиплар партийисиниң парламент әзаси нусрат ғени (оттурида) вә иин данкан симис (оңда) уйғурлар билән бирликтә әнглийә парламентини “уйғур ирқий қирғинчилиқи” етирап қилишқа чақирмақта. 2021-Йили 22-апрел, лондон.

Нусрәт ғәни ханим сөзидә хитай һөкүмитиниң униңға уйғурларға қаратқан зулумниң муһим бир парчиси болған мәҗбурий әмгәк мәсилиси вә бу зулумға әнгилийә ширкәтлириниң ортақ болушиниң алдини елиш йолидики һәрикити үчүн җаза тәдбири қойғанлиқини тилға алди. У хәлқаралиқ ширкәтләрниң уйғур елида давам қиливатқан заманиви қуллуққа қулақ йопуруп турувелиши вә һәтта униңға шерик болуши һазирқи әң муһим мәсилиләрниң бири дәп көрсәтти. У өзи вә сәпдашлириниң парламенттики барлиқ имканийәтләрни қоллинип, чоқум бу зулумни тохтитиш үчүн күч чиқиридиғанлиқини, чүнки буниң бир инсаний бурч болупла қалмай, бәлки әнгилийәниң дөләт бихәтәрлики, академийә әркинлики қатарлиқ негизлик мәсилиләргә берип тақишидиғанлиқини билдүрди. У: “бир қанчә һәптидин кейин г-7 дөләтлири башлиқлири йиғини өткүзүлиду. Мениң әндишәм әгәр биз хитай очуқ-ашкара қиливатқан ирқий қирғинчилиқиғиму қарши туралмисақ, өзимизниң демократик қиммәт қарашлиримизға қандақ капаләтлик қилимиз?” деди.

Арқидин америка хәлқара диний әркинлик комитетиниң комиссари нурий түркәл әпәнди сөз қилип, хитай һөкүмити уйғурлар пәқәт уйғур болғанлиқи үчүнла йүргүзүватқан бу ирқий қирғинчилиқни тохтитиш үчүн демократик дөләтләр қилишқа тегишлик бир қанчә муһим ноқтиларни көрситип өтти. У биринчидин, демократик дөләтләрниң чоқум хитай қиливатқан ирқий қирғинчилиқни һәр бир пурсәттә әйибләшни давамлаштуруши керәкликини, хитайдәк нам-аброй, иқтисадий вә техника мәнпәәтидин ибарәт икки нәрсигә зор әһмийәт беридиған бир дөләт үчүн хәлқаралиқ әйибләшниң зор роли болидиғанлиқини ейтти. У америка һөкүмитиниң хитай ишләпчиқириш-қурулуш биңтуәни вә бир қисим хитай әмәлдарлириға қойған җаза тәдбирлириниң йеـтәрлик әмәсликини тәкитләп, бундақ җаза тәдбирлирини асасий қатламларғичә вә йәрлик һөкүмәтләргичә кеңәйткәндила, андин хитайға йәниму очуқ сегнал бәргили болидиғанлиқини билдүрди. Иккинчидин, у америкадики сода саһәсиниң, хәлқаралиқ ширкәтләрниң уйғур мәсилидики мәсулийитидин қечишиниму америка һөкүмити вә шундақла башқа һөкүмәтләр бирдәк һәл қилишқа тегишлик мәсилә, дәп көрсәтти. У буниң үчүн сода саһәсигә қарита бир сода көрсәтмиси тәйярлиниши, уларниң хитайдики мәҗбурий әмгәктин пайда елишиниң сорақсиз қалмайдиғанлиқиниң очуқ ипадә қилиниши керәкликини ейтти. Нурий түркәл сөзиниң ахирида йәнә һәрқайси һөкүмәтләрни хитайниң қишлиқ олимпик мусабиқисини депломатийә қатлимида байқут қилишқа чақирди.

Оттова университетиниң профессори, кишилик һоқуқ тәтқиқати мәркизиниң башлиқи җон паркир “хәлқара кишилик һоқуқ хитабнамиси” вә “ирқий қирғинчилиққа қарши туруш әһдинамиси” бойичә юқириқиларға қол қойған һәрқандақ дөләтниң зулумға қарши туруш, ирқий қирғинчилиқни тохтитиш вә һәтта униң алдини елиш мәҗбурийити барлиқини, юқириқи әһдинамиләр бойичә һөкүмәтләргә һоқуқ берилгәнликини чүшәндүрүп өтти. Болупму у уйғурларға қаритиливатқан ирқий қирғинчилиқниң хитай һөкүмити тәрипидин елип бериливатқанлиқини әскәртип туруп, бу ноқтида шәхсләр әмәс, хитай һөкүмитиниң ноқтилиқ җазалаш обйекти болуши керәкликини, әнгилийә һөкүмити вә башқа һөкүмәтләрниң шундақ қилиш һоқуқиға игә икәнликини чүшәндүрди.

Йиғинда сөзлигүчиләрдин бири әнгилийә ню-кәсел унверсититиниң оқутқучиси доктор җоанне симис финлий ханим болуп, у йиллардин бери уйғурлар вә уйғурларниң хитайлар билән болған қейин мунасивитини тәтқиқ қилип кәлгән бир тәтқиқатчи. Уму йеқинда хитай һөкүмитиниң өч елиш характерлиқ җаза тәдбиригә учриған явурупалиқ сиясәтчиләр вә тәтқиқатчиларниң бири. Җоанне финлий симис ханим бүгүнки йиғиндики сөзидә ноқтилиқ һалда хитайға беқиндичилиқни кәлтүрүп чиқиридиған иқтисадий алақиләр һәққидә сөз қилди. У буниңда әнглийәдики вә австралийәдики бир қисим университетларда еғир мәсилә сүпитидә оттуриға чиқиватқан, йәни хитай оқуғучилардин келидиған пулға тайинип қелиш әһвали вә униң ақивәтлирини мисалға елип туруп, һәрқайси һөкүмәтләр вә органларниң бундақ иқтисадий беқиндичилиқ вәзийитигә хатимә бериши вә буниң йоллири үстидә җиддий издиниш лазимлиқини әскәртти. У йәнә хитай һөкүмитиниң күчлүк учур урушиниму тилға елип туруп, буниңға қарши чәт әлләрдики хитай оқуғучиларни тәрбийәләш вә уларға мустәқил пикир йүргүзүшни өгитиш интайин муһим, деди.

Йиғин ахирида тәтқиқатчи доктор адвилина очаб сөзидә бирләшкән дөләтләр тәшкилатиниң илгири башқа җайларда йүз бәргән зулумға қарши туруш вә уни әйибләштә өзгичә шараитта өзгичә усул қолланғанлиқини мисал елип туруп, хитай һөкүмити районға бивастә берип мустәқил тәкшүрүшкә йол қоймайватқан бир әһвалда, б д т ниң у йәргә беришни сақлаш орниға һазирқи мәвҗут болған пакитлар асасида һәрикәт қоллиниши керәк, деди.

Йиғин ахирида сөзлигүчиләр бир еғиздин дуняниң һәрқайси җайлиридики һөкүмәтләр, органлар вә шәхсләрни уйғур ирқий қирғинчилиқини тохтитиш үчүн һәрикәт қилишқа йәнә бир қетим чақирди. Болупму мутәхәссисләр ортақ һалда бирләшкән дөләтләр тәшкилати вә униң қармиқидики кишилик һоқуқ кеңиши, хәвпсзлик кеңиши қатарлиқ органлириниң өз ролини йоқитип қоюватқанлиқи, болупму уйғур мәсилисдики сүкүтиниң күчлүк әндишә қозғайдиғанлиқини тәкитлишип, б д т ниң пассиплиқиға хатимә берилиши, буниңға сәвәб болуватқан амилларниң өзгәртилиши керәкликини җиддий тәләп қилишти.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.