“Uyghur mesilisi boyiche parlaménttiki hemme partiyeler hemkarliq guruppisi” Uyghurlarni qutquzush üchün yenimu emeliy heriket qollinishni telep qildi

Muxbirimiz irade
2021.05.19
“Uyghur mesilisi boyiche parlaménttiki hemme partiyeler hemkarliq guruppisi” Uyghurlarni qutquzush üchün yenimu emeliy heriket qollinishni telep qildi En'gliye parlamént ezasi alistér karmaykil ependi en'gliye awam palatasida sözlimekte. 2021-Yili 19-aprél, london.
REUTERS

19-May küni en'giliye parlamént ezaliri qurghan “Uyghur mesilisi boyiche parlaménttiki hemme partiyeler hemkarliq guruppisi” uyushturghan “Uyghurlargha qiliniwatqan zulumgha inkas qayturush” namliq tor yighinida, xitay hökümitining Uyghurlargha qaratqan irqiy qirghinchiliqini toxtitish üchün qilishqa tégishlik ishlar, bolupmu uni birleshken döletler teshkilatining “Irqiy qirghinchiliqqa qarshi turush ehdinamisi” ge asaslinip turup toxtitishning yolliri heqqide söhbet ötküzüldi.

En'gliye parlamént ezaliridin alistér karmaykil we nusret ghani xanim yighin béshida qilghan kirish sözliride en'giliye parlaméntining xitayning Uyghurlargha qaratqan zulumni “Irqiy qirghinchiliq” dep tonughandin kéyinki qedem süpitide emdi bu zulumni toxtitish we uni jazalashning ünümlük yollirini tépip chiqish üchün parlaménttiki heriketlirini dawamlashturudighanliqini bildürüshti.

En'gliye konsérwatiplar partiyisining parlamént ezasi nusrat ghéni (otturida) we i'in dankan simis (ongda) Uyghurlar bilen birlikte en'gliye parlaméntini “Uyghur irqiy qirghinchiliqi” étirap qilishqa chaqirmaqta. 2021-Yili 22-aprél, london.

Nusret gheni xanim sözide xitay hökümitining uninggha Uyghurlargha qaratqan zulumning muhim bir parchisi bolghan mejburiy emgek mesilisi we bu zulumgha en'giliye shirketlirining ortaq bolushining aldini élish yolidiki herikiti üchün jaza tedbiri qoyghanliqini tilgha aldi. U xelq'araliq shirketlerning Uyghur élida dawam qiliwatqan zamaniwi qulluqqa qulaq yopurup turuwélishi we hetta uninggha shérik bolushi hazirqi eng muhim mesililerning biri dep körsetti. U özi we sepdashlirining parlaménttiki barliq imkaniyetlerni qollinip, choqum bu zulumni toxtitish üchün küch chiqiridighanliqini, chünki buning bir insaniy burch bolupla qalmay, belki en'giliyening dölet bixeterliki, akadémiye erkinliki qatarliq négizlik mesililerge bérip taqishidighanliqini bildürdi. U: “Bir qanche heptidin kéyin g-7 döletliri bashliqliri yighini ötküzülidu. Méning endishem eger biz xitay ochuq-ashkara qiliwatqan irqiy qirghinchiliqighimu qarshi turalmisaq, özimizning démokratik qimmet qarashlirimizgha qandaq kapaletlik qilimiz?” dédi.

Arqidin amérika xelq'ara diniy erkinlik komitétining komissari nuriy türkel ependi söz qilip, xitay hökümiti Uyghurlar peqet Uyghur bolghanliqi üchünla yürgüzüwatqan bu irqiy qirghinchiliqni toxtitish üchün démokratik döletler qilishqa tégishlik bir qanche muhim noqtilarni körsitip ötti. U birinchidin, démokratik döletlerning choqum xitay qiliwatqan irqiy qirghinchiliqni her bir pursette eyibleshni dawamlashturushi kéreklikini, xitaydek nam-abroy, iqtisadiy we téxnika menpe'etidin ibaret ikki nersige zor ehmiyet béridighan bir dölet üchün xelq'araliq eyibleshning zor roli bolidighanliqini éytti. U amérika hökümitining xitay ishlepchiqirish-qurulush bingtu'eni we bir qisim xitay emeldarlirigha qoyghan jaza tedbirlirining yéـterlik emeslikini tekitlep, bundaq jaza tedbirlirini asasiy qatlamlarghiche we yerlik hökümetlergiche kéngeytkendila, andin xitaygha yenimu ochuq ségnal bergili bolidighanliqini bildürdi. Ikkinchidin, u amérikadiki soda sahesining, xelq'araliq shirketlerning Uyghur mesilidiki mes'uliyitidin qéchishinimu amérika hökümiti we shundaqla bashqa hökümetler birdek hel qilishqa tégishlik mesile, dep körsetti. U buning üchün soda sahesige qarita bir soda körsetmisi teyyarlinishi, ularning xitaydiki mejburiy emgektin payda élishining soraqsiz qalmaydighanliqining ochuq ipade qilinishi kéreklikini éytti. Nuriy türkel sözining axirida yene herqaysi hökümetlerni xitayning qishliq olimpik musabiqisini déplomatiye qatlimida bayqut qilishqa chaqirdi.

Ottowa uniwérsitétining proféssori, kishilik hoquq tetqiqati merkizining bashliqi jon parkir “Xelq'ara kishilik hoquq xitabnamisi” we “Irqiy qirghinchiliqqa qarshi turush ehdinamisi” boyiche yuqiriqilargha qol qoyghan herqandaq döletning zulumgha qarshi turush, irqiy qirghinchiliqni toxtitish we hetta uning aldini élish mejburiyiti barliqini, yuqiriqi ehdinamiler boyiche hökümetlerge hoquq bérilgenlikini chüshendürüp ötti. Bolupmu u Uyghurlargha qaritiliwatqan irqiy qirghinchiliqning xitay hökümiti teripidin élip bériliwatqanliqini eskertip turup, bu noqtida shexsler emes, xitay hökümitining noqtiliq jazalash obyékti bolushi kéreklikini, en'giliye hökümiti we bashqa hökümetlerning shundaq qilish hoquqigha ige ikenlikini chüshendürdi.

Yighinda sözligüchilerdin biri en'giliye nyu-kesél unwérsititining oqutquchisi doktor jo'anné simis finliy xanim bolup, u yillardin béri Uyghurlar we Uyghurlarning xitaylar bilen bolghan qéyin munasiwitini tetqiq qilip kelgen bir tetqiqatchi. Umu yéqinda xitay hökümitining öch élish xaraktérliq jaza tedbirige uchrighan yawurupaliq siyasetchiler we tetqiqatchilarning biri. Jo'anné finliy simis xanim bügünki yighindiki sözide noqtiliq halda xitaygha béqindichiliqni keltürüp chiqiridighan iqtisadiy alaqiler heqqide söz qildi. U buningda en'gliyediki we awstraliyediki bir qisim uniwérsitétlarda éghir mesile süpitide otturigha chiqiwatqan, yeni xitay oqughuchilardin kélidighan pulgha tayinip qélish ehwali we uning aqiwetlirini misalgha élip turup, herqaysi hökümetler we organlarning bundaq iqtisadiy béqindichiliq weziyitige xatime bérishi we buning yolliri üstide jiddiy izdinish lazimliqini eskertti. U yene xitay hökümitining küchlük uchur urushinimu tilgha élip turup, buninggha qarshi chet ellerdiki xitay oqughuchilarni terbiyelesh we ulargha musteqil pikir yürgüzüshni ögitish intayin muhim, dédi.

Yighin axirida tetqiqatchi doktor adwilina ochab sözide birleshken döletler teshkilatining ilgiri bashqa jaylarda yüz bergen zulumgha qarshi turush we uni eyibleshte özgiche shara'itta özgiche usul qollan'ghanliqini misal élip turup, xitay hökümiti rayon'gha biwaste bérip musteqil tekshürüshke yol qoymaywatqan bir ehwalda, b d t ning u yerge bérishni saqlash ornigha hazirqi mewjut bolghan pakitlar asasida heriket qollinishi kérek, dédi.

Yighin axirida sözligüchiler bir éghizdin dunyaning herqaysi jayliridiki hökümetler, organlar we shexslerni Uyghur irqiy qirghinchiliqini toxtitish üchün heriket qilishqa yene bir qétim chaqirdi. Bolupmu mutexessisler ortaq halda birleshken döletler teshkilati we uning qarmiqidiki kishilik hoquq kéngishi, xewpszlik kéngishi qatarliq organlirining öz rolini yoqitip qoyuwatqanliqi, bolupmu Uyghur mesilisdiki sükütining küchlük endishe qozghaydighanliqini tekitliship, b d t ning passipliqigha xatime bérilishi, buninggha seweb boluwatqan amillarning özgertilishi kéreklikini jiddiy telep qilishti.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.