Түркийә пирезиденти әрдоғанниң тунҗи қетим “уйғур түрклири” вә “шәрқий түркистан” аталғулирини ишлитип баянат бериши неминиң бешарити?

Әнқәрәдин ихтиярий мухбиримиз әркин тарим тәйярлиди
2023.11.21
rejep-tayyip-erdoghan Түркийә пирезиденти рәҗәп таййип әрдоған министирлар кабенти йиғинидин кейин баянат бериватқан көрүнүш, 2023-йили 20-ноябир, әнқәрә
RFA/Erkin Tarim

Түркийә пирезиденти рәҗәп таййип әрдоған 19-ноябир күни “түркийә миллий таләбә” бирликиниң 62-омумий йиғинида қилған сөзидә, шундақла министирлар кабенти йиғинидин кейин бәргән баянатида уйғур мәсилисини “уйғур түрклири” вә “шәрқий түркистан” аталғулирини ишлитип туруп тилға алди.

 Рәҗәп таййип әрдоған мундақ деди: “биз булғарийәдики түркләрниң тилиниң чәклиниши вә қәбристанлиқлириниң бузғунчилиққа учришиға қарши чиқтуқ, сабиқ совет иттипақиниң тәһдитигә қарши күрәш қилдуқ, сипрус мәсилисигә, шәрқий түркистан мәсилисигә вә кәркүктики түркмән мәсилисигә игә чиқтуқ” .

 Рәҗәп таййип әрдоған йәнә 20-ноябир күни министирлар кабинети йиғини ахирлашқандин кейин бәргән баянатида мундақ деди: “пәләстиндики езилгәнләрниң азаби бизниң азабимиз болғинидәк, уйғур қериндашлиримизниң, аһиска түрклири вә кәркүк түркмәнлири қериндашлиримизниң мәсилилириму охшашла бизниң мәсилимиз. Кимки түркийәни ирқдашлириниң мәсилисидин йүз өрүди дәп қарилайдикән, шуни ениқ дәп қояйки, у, я ғапил, яки надан яки чәт әл күчлиригә вакалитән ишләйдиған җасуслардур. ”

Пирезидент әрдоған һәр күни йиғинларда вә һәр һәптә ечилған министир кабинети йиғинидин кейин бәргән баянатлирида дуняниң һәр қайси җайлирида езиливатқан мусулманларниң мәсилисини тилға алған болсиму, әмма көп һалларда уйғур мәсилини тилға алмиған иди. Бу қетим униң “уйғур түрклири” вә “шәрқий түркистан” дәп ениқ тилға елишидики сәвәб немә? униң бу баянатниң әһмийити немә? биз бу һәқтә түрк вә уйғур мутәхәссисләр һәмдә түркийәдики парламент әзалири билән телефон сөһбити елип бардуқ.

“ийи” партийәсидин болған сабиқ парламент әзаси фаһрәттин йоқуш әпәнди пирезидент әрдоғанниң уйғур мәсилисини бундақ оттуриға қоюшиниң яхши иш икәнликини, лекин һазирғичә әмәлий бир иш қилмайватқанлиқини илгири сүрүп мундақ дәп язған: “бу пирезидентимиз рәҗәп тайип әрдоғанниң тунҗи қетим ениқ қилип, уйғур түрклириниң исмини атап туруп, хитай зулумини оттуриға қоюши һесаблиниду. Бурунму охшимайдиған шәкилдә оттуриға қойған болсиму, бу тоғрилиқ һөкүмәт конкрет бир иш қилғини йоқ. Һазир һөкүмәт пәләстин мәсилисидә қаттиқ позитсийә билдүрүватиду. Буниңға түркийә җамаәтчилики ичидә уйғур қериндашлиримиз зулумға учраватса немишқа һөкүмәт сүкүттә турувалиду? дегәндәк наразилиқлар көтүрүлүватиду. Буниңға қарита җаваб болсун дәп бундақ бир баянат бәрди дәп ойлаймән. ”

 Пешқәдәм дипломат, сабиқ парламент әхмәт камил әрозан әпәнди бу һәқтики соалимизға телефон учури арқилиқ җаваб берип мундақ язған: “түркийәдә 3-айниң ахирида шәһәр, кәнт вә йеза башлиқлири сайлими болиду, пирезидентимиз әрдоған сайлам йеқинлишиватқан бүгүнки күндә буни дейиш арқилиқ түрк хәлқиниң наразилиқини бесиқтурай дегән болуши мумкин. Уйғурлар тоғрисидики бу сөзини бундин кейин изчил һалда демисә, буниң бир пайдиси йоқ. ”

 Әнқәрәдики уйғур тәтқиқат институтиниң мудири, истратегийә мутәхәссиси доктор әркин әкрәм әпәнди, буниң түркийә пирезиденти рәҗәп тайип әрдоғанниң йеқинқи йиллардин буян тунҗи қетим уйғурларниң намини толуп атап туруп хитайға қарита қаттиқрақ баянат бериши икәнликини оттуриға қойди. У, мундақ деди: “бу, пирезидент әрдоғанниң 2015-йилдин кейин уйғурлар тоғрисида ейтқан әң күчлүк сөзи болди дәп қараймән. Буниң сәвәби һазирқи һөкүмәтниң езиливатқан мусулман вә түркий хәлқләргә игә чиқиш дәйдиған сиясити бар. Көпинчиси түрк хәлқи һөкүмәтни пәләстин хәлқигә игә чиққанчилик қериндаш уйғурларға игә чиқмайватиду дәп тәнқид қиливатиду. Буларға җаваб болсун дәп бу сөзләрни қилди. Бундин кейин қандақ тәрәққий қилиду? һөкүмәтниң бундин кейинки уйғур сияситигә қараймиз. ”

Истанбулдики ибни халдун университети хәлқара мунасивәтләр кәспиниң докторанти мәвлан тәңриқут әпәнди, пирезидент әрдоғанниң “уйғур” вә “шәрқий түркистан” аталғулирини ениқ атап бундақ дейишиниң, түркийәниң ташқи сияситиниң әкс әттүрүлүши дейишкә болидиғанлиқини оттуриға қойди.

Пирезидент әрдоған иккила қетимлиқ нутқи, түркийәдики барлиқ телевизийә қаналлиридин нәқ мәйдандин тарқитилди. Бу баянатларда пирезидент әрдоған гәрчә хитайни биваситә тилға елип әйиблимигән болсиму, әмма у “уйғур түрклири” вә “шәрқий түркистан” аталғусини ениқ дейиш арқилиқ, уйғурларға зулум қиливатқан хитай һөкүмитиниму тәнқид қилған, дәп қаралмақта.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.