Mutexessisler: “Erkin tuniyazning ottura asiya ziyariti xitayning tashqi teshwiqatigha wasitichi bolup bérish üchündur”

Washin'gtondin muxbirimiz shadiye teyyarlidi
2024.04.01
erkin-tuniyaz-Mirziyoyev Uyghur aptonom rayonluq hökümetning re'isi erkin tuniyaz özbékistan paytexti tashkentte özbékistan pirézidénti shawket mirziyayéw (Shavkat Mirziyoyev) bilen körüshken. 2024-Yili 28-mart, tashkent
X@president_uz

Yéqinqi yillardin buyan, mol énérgiye zapisigha ige ottura asiya rayoni xitayning “Bir belbagh bir yol” qurulushini ongushluq élip bérishtiki yadroluq rayon'gha aylandi. Shu sewebtin xitay Uyghur aptonom rayoni bilen uzun musapilik chégra liniyesige ige bolghan ottura asiya döletliri bilen diplomatiye, iqtisad, soda-tijaret we gé'o-siyasiy jehetlerdiki munasiwetlirini künsayin kücheytishke urunmaqta. Derweqe, xitay bilen ottura asiya döletliri otturisidiki iqtisadiy hemkarliq we bashqa munasiwetler jiddiy küchiyiwatqan bir peytte, Uyghur aptonom rayonluq hökümetning re'isi erkin tuniyazning ottura asiyadiki özbékistan we qirghizistan qatarliq döletlerge qilghan ziyariti diqqet qozghimaqta.

Igilishimizche, Uyghur aptonom rayonluq hökümetning re'isi erkin tuniyaz özbékistan paytexti tashkentke yétip barghan 28-mart küni, özbékistan pirézidénti shawket mirziyayéw (Shavkat Mirziyoyev) bilen körüshken. Özbékistan jumhuriyiti erkin tuniyazning ottura asiya jumhuriyetliridiki ziyaritining 2-békiti bolup, u buningdin awwal qazaqistan paytexti astanada ziyarette bolghan. Özbékistanning “Kün öz” xewer torida éytilishiche, bu qétimliq uchrishishta ikki terep nöwette dawamlishiwatqan özbékistan-xitay otturisidiki dostluq we istratégiyelik shériklik munasiwetliridiki zor tereqqiyatqa qarita yüksek memnuniyetlirini bildürgen. Xewerde yene shawket mirziyayéw özbékistanning Uyghur diyari bilen bolghan köp xil hemkarliq we ortaq qurulush türliride, yeni yéngi téxnologiye, yéza-igilik, su-insha'at, qatnash-transport, arqa sep teminati, ma'arip, en'eniwi tébabetchilik qatarliq sahelerdiki hemkarliqni yenimu kücheytishni tekitligen.

Qazaqistandiki Uyghur siyasiy pa'aliyetchi, dunya Uyghur qurultiyining meslihetchisi, tarixchi qehriman ghojamberdi ependi bu munasiwet bilen radiyomizning mexsus ziyaritini qobul qildi. U, erkin tuniyazning bu qétimliq ziyaritining ottura asiya jumhuriyetliri bilen Uyghur diyari otturisidiki iqtisadiy we tijariy munasiwetlerni kücheytishni nishan qilghanliqini tilgha aldi. Qehriman ghojamberdining tekitlishiche, xitay bir tereptin özining yumshaq küchini ishqa salsa, yene bir tereptin qerz tuziqini qollinip, ottura asiya döletlirini özining arqa hoylisigha aylandurushqa urunmaqtiken. Yene kélip xitay bir qisim sezgür we gherb döletliri teripidin cheklime qoyulghan xitay mehsulatlirini rusiyege kirgüzüshte ottura asiya döletlirini özige wasitichi bolup bérishke qistimaqta iken. U Uyghur aptonom rayonining re'isi erkin tuniyazning mana mushundaq bir sezgür weziyette ottura asiya döletlirini ziyaret qilghanliqini eskertip ötti.

U yene xelq'arada xitayning Uyghurlar üstidin yürgüzüwatqan irqiy qirghinchiliqini jawabkarliqqa tartish sadaliri küchiyiwatqan bir mezgilde, Uyghur aptonom rayonining yuqiri derijilik Uyghur emeldarining ottura asiya döletlirini ziyaret qilishining, siyasiy we jama'et pikri nuqtisidin diqqet qozghaydighanliqini tekitlep ötti.

Özbékistan pirézidént mehkimisining bayanatidin melum bolushiche, shawket mirziyayéw erkin tuniyaz bilen bolghan uchrishishta, ikki terep otturisidiki ortaq qurulush türliri, bolupmu özbékistan-qirghizistan-xitay tömüryoli qurulushini ilgiri sürüshke alahide ehmiyet béridighanliqini bildürgen.

Uyghur kishilik hoquq qurulushining tetqiqatchisi hénriy shajéwiski (Henryk Szadziewski) ependi bu heqtiki ziyaritimizni qobul qilip, öz pikrini anglarmenler bilen ortaqlashti. U mundaq dédi:

 “Emeliyet shuni ispatlidiki, bu yerde ikki terep munasiwetliride nurghunlighan menpe'et amilliri we öz aldigha gherezler yoshurun'ghan. Chünki hazir xitay özining kündin-kün'ge chöküwatqan iqtisadini qutuldurushni oylaydu. Halbuki, ottura asiyadiki özbékistan qatarliq döletler öz qoshnisi bolghan Uyghur élida insaniyetke qarshi jinayetler yüz bériwatqanliqigha perwa qilmastin, xitay bilen soda we iqtisadiy hemkarliqta shérik boluwatidu. Körüwélishqa boliduki, meyli xitay bolsun yaki ottura asiya döletliri bolsun, ularning hemmisi peqetla öz menpe'etlirini chiqish qilidu, eksiche Uyghurlarning hayat-mamatliqini nezerde tutmaydu. Bu ehwal ularning héchqaysisining depsende boluwatqan Uyghur kishilik hoquqi we insaniy qedir-qimmetlirini muhim orun'gha qoymaydighanliqidin dérek béridu. Yighip éytqanda, xitay bilen ottura asiya döletliri otturisidiki hemkarliqlar peqet ularning menpe'eti we özlirige iqtisadiy purset yaritish üchün layihelen'gen bolup, hergizmu Uyghurlargha we Uyghur rayonigha payda-menpe'et élip kélishni meqset qilmaydu. ”

Uyghur aptonom rayonluq hökümetning re'isi erkin tuniyaz qazaqistan paytexti astanada qazaqistan pirézidénti qasim jomart toqayiw bilen körüshken. 2024-Yili 26-mart, astana
Uyghur aptonom rayonluq hökümetning re'isi erkin tuniyaz qazaqistan paytexti astanada qazaqistan pirézidénti qasim jomart toqayiw bilen körüshken. 2024-Yili 26-mart, astana
inform.kz

Igilinishiche, erkin tuniyaz bu qétimliq ottura asiya ziyaritide, yeni 26-mart küni astanada qazaqistan pirézidénti toqayéw bilen körüshken. Xitay hökümet taratqulirining déyishiche, erkin tuniyaz toqayéfqa qazaqistanning “Üch xil küch” ke zerbe bérishte xitay bilen bir septe turghanliqigha rehmet éytqan.

Türkiye hajettepe uniwérsitétining oqutquchisi, istratégiye mutexessisi doktor erkin ekremning tekitlishiche, xitay da'iriliri Uyghurlar bilen ottura asiyadiki özbék, qazaq, qirghiz qatarliq milletlerning munasiwitini tengsheshte izchil halda yuqiri derijilik Uyghur rehberlerni arigha sélip kelgen. 1997-Yilidiki ghulja qirghinchiliqidin kéyin, xitay hökümiti öz dewridiki Uyghur aptonom rayonining sabiq re'isi, xitay memliketlik xelq qurultiyining mu'awin bashliqi ismayil ehmetni ottura asiya döletlirige ziyaretke ewetken bolsa, bügünki künde Uyghur aptonom rayonining re'isi erkin tuniyazni ottura asiya döletlirige ewetip, uning éghizi arqiliq atalmish “Üch xil küch” ke zerbe bérishte ikki terep hemkarliqini kücheytish, xitayning Uyghur rayonigha qaratqan siyasitide ottura asiya döletlirining destikini qolgha keltürüshni meqset qilghan. U, meyli isma'il ehmet bolsun yaki bügünki erkin tuniyaz bolsun, ularning peqetla xitayning qolidiki bir péshka ikenlikini, ularning peqetla xitay teripidin qollinilip kéliwatqanliqini tekitlep ötti.

Mutexessislerning tekitlishiche, erkin tuniyazgha oxshash yuqiri derijilik bir Uyghur emeldarning ottura asiya döletliride dölet ziyaritide bolushi, xitayning siyasiy teshwiqati üchün wasite bolup bérishtin bashqa nerse emes iken. Bu peqetla xitayning yuqiri derijilik bir Uyghur emeldarni chet elge chiqirip, uni xitay kompartiyesining “Awaz” i qilip körsitishtek simwol xaraktérlik taktikisining bir körünüshi iken.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.