Сарах кук: “әркинлик сарийи” һәр бир пурсәттә уйғурларни қоллашни давамлаштуриду

Вашингтондин мухбиримиз гүлчеһрә тәйярлиди
2023.11.03
Профессор раһилә давутниң кесилип кәткәнлики вә түрмидә җаза муддитини өтәватқанлиқи ашкариланди Мәдәнийәт инсаншунаслиқи вә уйғур фолклори саһәсидә хәлқарада етирап қилинған юқири дәриҗилик тәтқиқатчи профессор раһилә давут мазар тәтқиқати қиливатқан мәзгиллиридә йәрлик аһалиләрдин учур топлаватқан көрүнүшләрниң бири.
Lisa Ross

Баш шитаби америка пайтәхти вашингтондики “әркинлик сарийи”, хәлқарада адаләт, әркинлик вә кишилик һоқуқни һимайә қилидиған нопузлуқ тәшкилатларниң бири болуп, йиллардин буян хитай һөкүмитиниң бастурушиға учраватқан уйғурлар һәққидә баянат, доклатларни елан қилғандин башқа, хитай түрмилиригә наһәқ қамалған сиясий мәһбусларниң қоюп берилишини күчлүк тәшәббус қилип кәлмәктә.

31-Өктәбир күни мәзкур тәшкилат “сиясий мәһбуслар хәлқаралиқ күни” мунасивити билән видийо елан қилип, дунядики диктатор вә мустәбит һакимийәтләрниң түрмисидә йетиватқан “сиясий мәһбуслар” ниң қоюп беришкә чақирди. Уларниң ичидә уйғурларму бар иди.

Вәкиллик 3 ярқин сима

Әркинлик сарийиниң мәхсус тори вә X (тивиттер) да елан қилинған “һәммисигә әркинлик”, хәштәглик қисқа видийосида, мустәбит һакимийәтләрниң давамлиқ һалда, һакимийәткә тәһдит дәп қаралғанларни тутуп, түрмигә ташлаватқанлиқи вә уларни әркинликидин узун муддәт мәһрум қиливатқанлиқиға аит вәкиллик мисаллар берилгән.

“12-нөвәтлик җәнвә кишилик һоқуқ вә демократийә” йиғинида җәвһәр илһамниң тонуштурулуши. 2020-Йили 17-феврал, җәнвә.
“12-нөвәтлик җәнвә кишилик һоқуқ вә демократийә” йиғинида җәвһәр илһамниң тонуштурулуши. 2020-Йили 17-феврал, җәнвә.
genevasummit.org

Хитайдики “сиясий мәһбуслар” ға аит видийода, хитай һөкүмити өмүрлүк қамаққа һөкүм қилған пирофессор, фолклоршунас раһилә давут, өч елиш характерлик тутқун қилинип, 20 йиллиқ кесиветилгән дохтур гүлшән аббас, “ковидни нөлгә чүшүрүш” қамал сияситигә қарши қозғалған “ақ қәғәз намайиши” ниң видийосини үндидарда һәмбәһирлигәнлики үчүнла 3 йиллиқ кесиветилгән яш студент камилә ваһит қатарлиқларниң сималириниму көрәләймиз.

Әркинлик сарийиниң мәхсус тори вә X (тивиттер) да елан қилинған “һәммисигә әркинлик”, хәштәглик қисқа видийосиниң екран кәсмиси-раһилә давут

“әркинлик сарийи” ниң торда тарқатқан учурлириға қариғанда, “һәммисигә әркинлик” тәшәббуси уларниң йеңи йолға қойған түри болуп, һәр қайси дөләтләрдә кишилик һоқуқни қоғдаш яки демократийә паалийәтлири билән шуғулланғанлиқи үчүн, диктатор һакимийәтләр тәрипидин түрмигә ташланған шәхсләр, мәсилән, мухбирлар, билог язғучилар вә башқа ахбарат хадимлири, шундақла охшимиған көз қараштики зиялийлар вә сиясий паалийәтчиләр орун алған.

“әркинлик сарийи” ниң бу түрни йолға қоюшидики мәқсити демократийә вә әркинликни илгири сүрүш билән бир вақитта, мустәбит һакимийәтләрниң аталмиш “сиясий мәһбус” ларни җимиқтурушта қолланған адаләтсизлики вә мәсулийитини сүрүштә қилиш икән.

Әркинлик сарийиниң тәтқиқатчиси сара кук(Sarah Cook) ханим.
Әркинлик сарийиниң тәтқиқатчиси сара кук(Sarah Cook) ханим.
freedomhouse.org

1973-Йилидин буян дуняниң әркинлик вәзийитини йилда бир қетим баһалап келиватқан “әркинлик сарийи” ниң 2023-йиллиқ доклатида 195 дөләт ичидә, хитай демократийә вә қанун арқилиқ идарә қилиниш әһвали әң начар дөләтләр қатаридин орун алған.

Һәммигә мәлум болғандәк, уйғурлар хитай һөкүмити тәрипидин “сиясий җинайәтчи” дегән қалпақ билән әң еғир җазалинип келиватқан бир топлуқ. Хитайниң 2016-йили башланған чоң тутқунидин буян милйонлиған уйғурлар бигунаһ һалда лагер вә түрмиләргә қамалди, хитай һөкүмити уйғур районида “сиясий җинайәтчи” сүпитидә йәнә қанчилик уйғурларни лагердин түрмиләргә йөткигәнликиниң ениқ санини игиләшму қийин болуп кәлмәктә. Пәқәт уйғур кишилик һоқуқ қурулуши 2021-йил елан қилған доклатида, хитайниң һәр саһәдин 300 дин артуқ уйғур мәдәнийәт сәркилирини түрмә вә лагерларға қамиғанлиқини елан қилғаниди.

Бу видийодики 3 уйғур хитайниң зиянкәшликигә учриған миңлиған “сиясий мәһбус” ларниң вәкили

“әркинлик сарийи” ниң тәтқиқатчиси сара кук(Sarah Cook) ханим, “һәммисигә әркинлик” тәшәббусида хитайниң асаслиқ нуқта қилинғанлиқини чүшәндүрүп мундақ деди:

“һәммисигә әркинлик” хәштәглик паалийәт вә тәшәббусимиз йеңи бир түр, буму пүтүн дунядики әркинликтин мәһрум қилинған сиясий мәһбусларниң әркинликкә чиқишини қолға кәлтүрүштики тиришчанлиқимизниң бири. Бу түр, мәсилиниң көлимини вә уни һәл қилиштики қәдәм-басқучларни техиму яхши чүшиниш үчүн, дуня миқясидики сиясий түрмиләрниң ‛сиясий мәһбуслар‚ ға, уларниң аилә-тавабиатлири вә қоллиғучилириға елип келидиған тәсири вә көлимини гәвдиләндүриду. Хитай болса дунядики сиясий мәһбусларни әң көп түрмигә қамиған дөләт. У мәһбуслар охшимиған дин, милләт яки һәр хил кәсиптикиләрни өз ичигә алиду. Хитайда бу хил әркинликтин мәһрум қилинғанлар сан вә көләм җәһәттә пәвқуладдә зор болупла қалмай, хитайда әркинлики боғулған бу кишиләр һәққидә ениқ вә ишәнчлик мәлуматқа еришиштә интайин зор қийинчилиққа учрап кәлдуқ.”

Әркинлик сарийиниң мәхсус тори вә X (тивиттер) да елан қилинған “һәммисигә әркинлик”, хәштәглик қисқа видийосиниң екран кәсмиси-гүлшән аббас

Сара кук ханим йәнә раһилә давут, гүлшән аббас вә камилә ваһит қатарлиқ 3 уйғурни нуқтилиқ гәвдиләндүрүшниң сәвәби вә әһмийити һәққидә мундақ деди:

“хитайда сиясий мәһбусларниң учуриға еришиш мүшкүл болсиму, биз хитайдики мәсилиниң еғирлиқи, көлими һәм җиддийлики қатарлиқларни гәвдиләндүрүш үчүн, қолимизда бир қәдәр толуқ учур архипи бар вә хәлқаралиқ ахбаратларда тонулған, бастурушқа учраш сәвәб вә вақитлири бир-биридин рошән пәрқлинидиған шәхсләрни таллап киргүздуқ. Буниңдики 3 нәпәр уйғур аялму охшимиған арқа көрүнүшкә игә һәмдә уларниң чәтәлләрдә аваз чиқириватқан уруқ-туғқанлири бар, учурлири бир қәдәр толуқ. Мәсилән камилә ваһит, хитайда йүзбәргән ковид қамалиға қарши‛ақ қәғәз намайиши‚ниң сүритини иҗтимаий таратқуларда һәмбәһирлигәнлики үчүнла җазаланған. Бу әң йеқинда йүз бәргән вәқә болғанлиқи, шундақла уйғурларниң хитайда хитайлардин пәрқлиқ һалда техиму қаттиқ бастурушқа учрайдиғанлиқини гәвдиләндүридиғанлиқи үчүн уни вәкил қилип таллидуқ”.

У йәнә сөзини мундақ давам қилди:

“‛әркинлик сарийи‚ ниң тәшәббуси кишилик һоқуқни қоғдаш вә яки демократик паалийәтләр билән шуғуллинидиған шәхсләргә мәркәзләшкән болсиму, биз нурғун кишиләрниң наһәқ тутулғанлиқи яки түрмигә елинғанлиқини етирап қилимиз. Хитай тәрипидин түрмигә қамалған бу 3 уйғур ханим-қизниң сүрәтлири вә һекайилири билән, хитайдики “сиясий мәһбуслар” ниң һәммисиниң бигунаһ икәнликини техиму рошәнлишиду. ‛әркинлик сарийи‚ адаләтсизликкә учраватқан уйғурларни қоллашни һәр пурсәттә давамлаштуриду. Биз бу түр тәшәббуслиримизниң америка вә һәр қайси демократик дөләтләрниң юқири қатлам рәһбәрлириниң диққитини тартишини үмид қилимиз һәмдә бу мәсилисини рәсмий оттуриға қоюшқа чақириқ қилимиз. Бу арқилиқ уларниң қоюп берилишигә, һеч болмиғанда уларниң аилә тавабиатлири билән көрүшүш, түрмидә мувапиқ давалиниш дегәндәк әқәллий һәқлиридин бәһримән болалишиға түрткә болуш үчүн тиришимиз”

Әркинлик сарийиниң мәхсус тори вә X (тивиттер) да елан қилинған “һәммисигә әркинлик”, хәштәглик қисқа видийосиниң екран кәсмиси-камилә ваһит

Әқидә полат: бу иш хитай рәһбәрлиридин сорилиши керәк

Профессор раһилә давутниң қизи әқидә полат, 2019-йилидин башлап аписиниң әркинликкә чиқиши үчүн аваз чиқирип кәлмәктә. У радийомизға қилған сөзидә, әркинлик сарийиниң аписиниң әркинликини тәшәббус қилғанлиқидин миннәтдар икәнликини билдүргәндин башқа, хитай түрмисигә наһәқ қамалған аниси вә башқа барлиқ уйғурларниң әркинликкә чиқиши үчүн елан қилиниватқан чақириқларниң, америка дөләт рәһбәрлириниң хитай рәһбәрлири билән елип барған учришишлирида оттура қоюлушини үмид қилидиғанлиқини билдүрди.

Турсунай зиявудун: “уларни яшитиватқини бир үмид”

Өзигә қарши һәр қандақ шәхсни “сиясий җинайәтчи” сүпитидә бастуруп келиватқан хитай һөкүмити уйғур зиялийлири, диний затлар, кишилик һоқуқни қоғдиғучилар, мухбирлар вә һәқиқәтни ипадә қилған һәр қандақ уйғурни җимиқтуруп үчүн барғансери васитә таллимай бастуруш елип бармақта.

Америкадики лагер шаһити турсунай зиявудун, уйғурларни унтуп қалмиған “әркинлик сарийи” ға охшаш хәлқаралиқ органларниң уйғурларға үмид беридиғанлиқини билдүрди.

“әркинлик сарийи” ниң “һәммисигә әркинлик” түри чақириқида, “хитай һөкүмитини дуня бойичә сиясий мәһбуслар әң көп соланған дөләт дейишкә болиду. Уларниң ичидә кишилик һоқуқни қоғдиғучилар, мухбирлар, торларда өзиниң охшимиған сиясий пикрини оттуриға қойғучилар бар. Уларниң һәммиси наһәқ солинип, әқәллий әркинликидин мәһрум қилинған кишиләрдур” дегәнләр әскәртилгән.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.