Уйғурларниң «етник қирғинчилиқ» қа дуч келиватқанлиқи «йәһуди қәтлиами музейи» да күнтәртипкә кирди

Мухбиримиз гүлчеһрә
2020-02-06
Елхәт
Пикир
Share
Принт
«Йәһудий қәтлиами музейи» да өткүзүлгән «йәһудийлар қәтлиамидин 75 йил өткәндин кейинки диний бастурушлар» темисидики муһакимә йиғинидин бир көрүнүш. 2020-Йили 5-феврал. Вашингтон, д. С., америка.
«Йәһудий қәтлиами музейи» да өткүзүлгән «йәһудийлар қәтлиамидин 75 йил өткәндин кейинки диний бастурушлар» темисидики муһакимә йиғинидин бир көрүнүш. 2020-Йили 5-феврал. Вашингтон, д. С., америка.
RFA/Gulchehre

2-Дуня уруши мәзгилидә натсистлар германийәсиниң рәһбири адолф һитлер йәһуди хәлқини йиғивелиш лагерлириға топлап қирғинчилиқ қилған. Вашингтондики «йәһуди қәтлиами музейи» мана шу тарихтики трагедийәниң «әсла тәкрарланмаслиқи» вә «унтулмаслиқи» үчүн абидә сүпитидә қурулған смовуллуқ бир тарихий көргәзмәдур.

Мәзкур музейниң көргәзмә қисмидин башқа музейда йәнә дуня хәлқи вә дунядики һөкүмәтләрни өз-ара нәпрәт вә өчмәнликтин сақлаш, инсанийәткә қарши җиянәт өкүзүштин тосуш, қирғинчилиқниң алдини елиш, инсанийәтниң иззәт-һөрмити вә ғурурға һөрмәт қилишни ишқа ашурушни нишан қилған бирқанчилиған тәтқиқат иниститутлири вә фонди җәмийәтләр тәсис қилинған. Бу музей йәнә америка дөләт мәҗлиси биләнму зич һәмкарлиқи болған, америка һөкүмитиниң сиясәтлиригә мәлум дәриҗидә тәсир көрситәләйдиған нопозлуқ бир орун һесаблиниду. 

5-Феврал күни «йәһуди қәтлиами музейи» вә «21-әср вилбреф форс тәшкилати» ниң саһибханлиқида «йәһудилар қәтлиамидин 75 йил өткәндин кейинки диний бастурушлар» темисидики муһакимә йиғини өткүзүлди. Мәзкур йиғинға амерка кеңәш палатасиниң бәзи әзалири, йәһуди қирғинчилиқидин һаят қалған шаһитлардин бир қанчә киши, вашингтонда паалийәт елип бериватқан һәрқайсий диний тәшкилатларниң вәкилллири, кишилик һоқоқ тәшкилатлириниң вәкиллири һәмдә америкадики ахбарат орунлириниң мухбирлири болуп көп санда киши қатнашти. 

Вашингтонда паалийәт елип бериватқан уйғур кишилик һоқуқ қурулуши вә америка уйғур бирләшмисиниң хадимлири һәмдә уйғур һәркитиниң йетәкчилиридин рабийә қадир ханим қатарлиқ кишиләрму қатнашти. Уйғур кишилик һоқуқ қурулушиниң директори өмәр қанат мәзкур йиғинда уйғурларға вакалитән сөз қилди.

Мәзкур йиғинға «йәһуди қәтлиами музейи» ниң қирғинчилиқниң алдини елиш мәркизиниң директори наоми киколер ханим риасәтчилик қилди. У сөзидә 1933-1945-йиллири арилиқида 6 милйон йәһудиниң һәр хил шәкилләрдики қирғинчилиқниң қурбани болғанлиқи, шундин буян кишиләрниң инсанийәт тарихидики бу қәтлиамниң әсла тәкрарланмаслиқи үчүн тиришчанлиқ көрситип келиватқанлқини, бу музейниң дәл мушу мәқсәд үчүн қурулғанлиқини тәктлиди. 

У мундақ деди: «мән йиғин қатнашқучилирини һөрмәт билән қарши алимән. Мән чошқур әпсуслуқ ичидә йәһудий қирғинчилиқиға 75 йил болған бүгүнки күндә ‹әсла тәкрарланмисун» дегән әқидимизгә хилап һалда дуняниң охшимиған җайлиридики инсанларниң охшимиған дин, охшимиған миллй кимлик вә башқа сәвәбләр билән йәнила қирғинчилиқларниң қурбани болуватқанлиқини тәкитлимәкчимән.» 

У йәнә мундақ деди: «бу йиғинимизниң мәқсиди реяллиқта йүз бериватқан бу қирғинчилиқларға болған әндишимизни оттуриға қоюп, буниңға қарита деққәт қозғаш һәмдә уни тохтитиш үчүн бирликтә һәрикәт қилиштур. Чүнки шуни чүшинишимиз керәкки, биринчидин, инсанийәткә қарши өткүзүливатан бу җинайәтләрни тохтитиш тамамән мумкин. Иккинчидин қирғинчилиқ җинайәтлиригә аит испатлар вә қирғинчилиқниң алдин шәпилирини қанчә балдур һес қилип униңға қарши һәрикәт қолланғанда, шунчә балдур униң алдини алғили болиду.» 

Йиғинда алди билән америка кеңәш палатасиниң әзалиридин җеймес ланкфорд вә җакей росен айрим-айрим сөз қилип, «охшимиған милләт вә диний гурупиларға қаритилған инсанийәткә қарши җинайәтләр вә зиянкәшликләрниң алдини елиш һәр қандақ инсанниң мәсулийити,» деди.

Йиғинға алаһидә тәклип қилинған йәһуди қирғинчилиқидин аман қалған кроватийәлик һаят шаһит дора клаймән ханим сөз қилди. У өзиниң 1938-йили кроватийәдә туғулғанлиқи, 1942-йилида ата-анисиниң герман фашистлири тәрипидин қирғин қилинип, иниси иккисиниң мөҗизиләрчә һаят қалғанлиқи һәққидики һекайисини сөзләп өтти. У ахирида мундақ деди: «тарихтики шундақ бир трагедийәни бешидин өткүзгән шаһид болуш сүпитим билән һазирниң өзидиму инсанларниң шуниңға охшаш зулум вә азабларға дучар болуватқанлиқини һәргизму қобул қилалмаймән. Буни қобул қилиш толиму азаблиқ бир иш. Мән кишиләрни әмди бундақ қирғинчилиқниң һәргиз тәкрарланмаслиқи үчүн әмәлий һәрикәт қилишқа чақиримән.» 

Мәзкур йиғинда доклат беришкә һазирниң өзидә инсанийәткә қарши җинайәтләрниң қурбани болуватқан роһинга мусулманлири, ирақ христианлири, уйғурлар вә хитай христанлириниң вәкиллириму тәклип қилинған. Уйғурларға вакаләтән уйғур кишилик һоқуқ қурулушиниң директори өмәр қанат әпәнди доклат бәрди. У тәхминән бир милйон 800 миңдин 3 милйонға қәдәр бигунаһ уйғурниң җаза лагерлириға соланғанлиқини, уйғур дияридики мәвҗут җаза лагерниң мтәхәсисләр тәрипидин «миллий қирғинчилиқ», «инсанийәткә қарши җинайәт» дәп әйиблиниватқанлиқи, буниң иккинчи дуня урушидин кейинки етник вә диний етиқад сәвәбидин әң көп тутқун қамалған җаза лагерлири һесаблинидиғанлиқини тәкитләп өтти.

Өмәр әпәнди йәнә лагер сиртидикиләрниңму хитайниң еғир искәнҗилири астида яшаватқанлиқи, миллий вә диний кимликлиридин, әң әқәллий кишилик һоқолиридин мәһрум қалдуруливатқанлиқини тонуштурди. У ахирида йәнә хитайдин тарқалған «вухән вируси» ниң уйғур дияриғичә йетип бериши билән шәрқий түркстандики уруқ-туғқанлири билән учур-алақиси пүтүнләй үзүлгән уйғурларниң әндишилирини оттуриға қойди.
Мәзкур йиғинни тәшкиллигүчи саһибхан органниң йәнә бири болған «21-әсир вилбреф форс тәшкилати» ниң презденти рандел еверет әпәнди хуласә сөзи сөзлиди. У сөзидә уйғурларниң бүгүн хитай һөкүмити тәрипидин диний вә кишилик һоқуқлири еғир дәпсәндә болупла қалмай, бәлки йәнә худди иккинчи дуня уруши мәзгилидики йәһудиларға охшашла йиғивелиш лагерлириға қамилип, инсанийәткә қарши җинайәтләрниң қурбани боливатқанлиқи вә буниңдин күчлүк әндишә қиливатқанлиқини алаһидә тилға алди. У өз тәшкилатини уйғурлар йүзлиниватқан нөвәттики қирғинчилиқниң алдини елиш үчүн әмәлий һәрикәт қилишқа чақирди. У мәзкур тәшкилатниң музей билән һәмкарлишип, америка дөләт мәҗлисидә «уйғур кишилик һоқуқ қанун лайиһәси» ни өткүзүши үчүн аваз топлаш һәрикити башлиғанлиқини тонуштурди. 

«21-Әсир вилбреф форс тәшкилати» христиан кишилик һоқуқ тәшкилати болуп, бу тәшкилат 19-әсирдә әнгилийәдә қуллуқ түзүмниң ағдурулиши үчүн һәссә қошқан икән.

Йиғиндин кейин өмәр қанат әпәнди зияритимизни қобул қилип, өзиниң «йәһуди қәтлиами музейи» да тунҗи қетим уйғурлар мәсилиси һәққидә доклат бәргәнликини билдүрди. Музейда уйғурлар вәзийитини тонуштуридиған мәхсус бир көзнәк ечилған болуп, өмер әпәндиниң тонуштурушичә бу көзнәккә уйғур кишилик һоқуқ қурулушиниң уйғурлар учраватқан мәсилиләр һәққидә тәйярлиған доклатлири вә «уйғур кишилик һоқуқ қанун лайиһәси» иң мақуллинишини қоллаш үчүн «21-әсир бреф форс тәшкилати» тәйярлиған тәшвиқат варақлири қоюлған икән. Бу уйғурлар вәзийитини тонуштурушниң тунҗи нөвәт «йәһуди қәтлиами музейи» да күнтәртипкә кириши һесаблинидикән.

«Йәһуди қәтлиами музейи» вә «21-әсир вилбреф форс тәшкилати» ниң саһибханлиқида өткүзүлгән мәзкур йиғининиң тәшкиллигүчиси вә асаслиқ сөзчилири зияритимизни қобул қилип, хитайниң уйғурларни нишан қиливатқан бастуруш сиясәтлирини қаттиқ әйиблиди.

Бу һәқтики зияритимизниң тәпсилатлирини кейинки программилиримизда аңлитимиз.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт