Yazghuchi we dramaturg exmetjan hashirining ijadiyet yolidin

Ixtiyariy muxbirimiz oyghan
2020-08-14
Élxet
Pikir
Share
Print
Tonulghan yazghuchi we dramaturg exmetjan hashiri ependi.
Tonulghan yazghuchi we dramaturg exmetjan hashiri ependi.
RFA/Oyghan

Tarixtin melumki, qazaqistandiki Uyghur edebiyatining tereqqiyati ötken esirning bashliridin bashlan'ghan bolup, bir esirning ichide köpligen talantliq we meshhur sha'irlar, yazghuchilar, dramatorglar yétilip chiqti. Buningdin tashqiri, 50-60-yilliri Uyghur élidin bir türküm yash yazghuchilarning qazaqistan'gha kélip olturaqlishishi bu yerdiki Uyghur edebiyatining rawajlinishigha yéngi nepes bergen idi. Qazaqistandiki Uyghur yazghuchiliri deslepte sowét ittipaqi tüzümide yashap, ijad etken bolsa, ötken esirning 90-yilliridin musteqil qazaqistanda öz ijadini dawam qildi. Ene shundaq ediblerning köpchiliki ademdin ötken bolsimu, beziliri hélighiche edebiy ijadiyet bilen shughullinip kelmekte. Shularning biri almuta wilayitining emgekchi qazaq nahiyeside tughulup, hazir almuta shehiride yashawatqan 82 yashliq yazghuchi we dramaturg exmetjan hashiridur.

Igilishimizche, exmetjan hashiri qazaqistan Uyghur edebiyatining bolupmu proza we dramaturgiye saheliride uzun yillardin buyan qelem tewritip kéliwatqan hem Uyghur jem'iyitide muhim rol oynap kelgen shexs iken. U eyni waqitlardin köpligen meshhur Uyghur, qazaq, rus edibler bilen yéqindin arilashqan, hazir bolsa, pütkül qazaqistan boyiche ismi hörmetke bölün'gen Uyghur yazghuchilirining biri bolup hésablinidiken.

Exmetjan hashiri radiyomiz ziyaritini qobul qilip, qazaqistan Uyghur edebiyatining eng güllen'gen dewrining, bolupmu 1960-1980-yillar bolup, bu dewride Uyghur edebiyatining barliq saheler boyiche her tereplime rawajlan'ghanliqini otturigha qoydi.

U mundaq dédi: "Shu yillar biz üchün altun yillar boldi. Her yili dölet teripidin neshriyatlardin kitablar keyni-keynidin chiqip turidighan. Bizning köp tilliq, bir ünlük awazimizning ichide meshhur, milletperwer, istédatliq, altun qelem igilirining awazi ajayip anglinidu. Minglighan qazaq, rus, özbék, qirghiz, türk we bashqa milletler yashliri parlaq hayatta bizning yazghuchilirimiz yaratqan eserlerni oqup ilhamlanmaqta."

Exmetjan hashiri ataqliq Uyghur sha'ir-yazghuchilirining Uyghurlarning qudretlik millet bolup shekillinishide, el bolup, tereqqiy qilishida muhim rol oynighanliqini, Uyghur xelqining hézimet abdullin, ziya semedi, jamal bosaqof, iliya bextiya, xélil hemrayéf kebi ataqliq ediblirining ölmes mirasi bilen yene uzun waqit ilhamlinidighanliqini, meghrurlinidighanliqini bildürdi.

Exmetjan hashiri öz ijadiyitining shekillinishide bolupmu hékaye zhanérining chong rol oynighanliqini tekitlidi.

U özining prozining chong hejimliri bolghan powést we roman zhanirlirigha muraji'et qilishining seweblirini mundaq dep chüshendürdi: "Chong, muqeddes, meshhur yazghuchilarning eserlirini oqup, rohum kötürülüp, rohiy ghezinem qaytidin yene tolup ketken. Shuning bilen powést-romanlarning béshida turup, köp powéstlarni yazdim. Shularning ichide xelq ichide körünüshke yol achqan esirim'nur ana' boldi. Hazir dunyada eng chong nerse dostluq, qérindashliq, ittipaqliq, inaqliq mesililiri. Shuninggha qarap, men. 'yalghuz yalpuz' romanimni yazdim. Shu roman asasida qazaq bilen Uyghurning dostluqini körsettim. Mushu méning chong utuqum boldi."

Exmetjan hashiri kéyinki waqitlarda "Nur ana" powéstining qazaqistanliq tetqiqatchilar teripidin yuqiri bahalan'ghanliqini, shuningdek "Idiqut" we "Barchuq arttékin" romanliriningmu oqurmenler teripidin yaxshi qarshi élin'ghanliqini bildürdi. U ene shu yuqirida atalghan romanlirining Uyghur edebiyatigha salmaqliq töhpe qoshalaydighan eserlerdin ikenlikini tekitlidi.

Exmetjan hashiri özining dramaturgiyesi saheside yetken utuqlirigha toxtilip, yene mundaq dédi: "Deslepki dramaturgiye sahesidiki yolumni achqan sehne esirim 'ölmes bolup tughulghanlar'. Uni meshhur rézhissor beytin omarof sehnileshtürgen. Shuning bilen bille 'idiqut' esirimmu xelqqe yaxshi tonulghan eserlerning biri. Yene kélip u ottura asiya memliketlirining 3-xelq'ara tiyatirlar féstiwalining sahibi ataldi we qazaqistan yazghuchilar ittipaqining xelq'ara 'alash' edebiyat mukapati bérildi."

Yazghuchi qazaqistan Uyghur edebiyatining bügünki ehwaligha toxtaldi: "Ajayip yaxshi dep éytalmaymen. Sewebi hazir weziyet we hayat shundaqmékin, yaxshi eserler yézilmaywatidu. Yézilidighan nerse nahayiti jiq. Bolupmu Uyghur tarixinimu qozghaydighan waqitlar keldi. Yazghuchilirimiz tarixlargha chongqur chökelmeywatidu. Bir waqlarda hézmet abdullin 'otluq chember' dep Uyghur orxun qaghanati heqqide roman yazghanidi. Shuning rohimu, menmu 'Uyghur orxun qaghanati' dégen roman yézip tügettim."

Exmetjan hashiri qazaqistan Uyghur edebiyatining kélechiki bolghan yashlarning ijadiyiti heqqide öz qarashlirini bayanliri.

U yene hazir ilgirikidek hökümet teripidin yazghuchilar üstidin kontrol yoq bolsimu, emma her bir yazghuchida wijdan kontrolining bolush hajetlikini, buninggha bolupmu yashlarning köngül bölüsh lazimliqini otturigha qoydi.

Toluq bet