Ömrini sherqiy türkistan dewasigha atighan eysa ependining wetini we keshmirdiki hayat sepiri

Ixtiyariy muxbirimiz erkin tarim
2020-12-22
Share
Ömrini sherqiy türkistan dewasigha atighan eysa ependining wetini we keshmirdiki hayat sepiri Eysa yüsüp aliptékin ependim a'ilisi bilen birge.
Photo: RFA

20-Esir Uyghur tarixidiki eng muhim siyasiy erbablardin biri, 95 yilliq ömrini Uyghurlarning erkinlikige atighan muhim shexslerdin eysa yüsüp aliptékinning wapatining 25-yilliqi munasiwiti bilen dunyaning herqaysi jaylirida xatirilesh pa'aliyetliri ötküzülüp, uning ish-izliri, Uyghurlarning erkinlik dewasigha qoshqan töhpiliri eslep ötüldi. Uyghur siyasiyonlar, tarixchilar merhum eysa yüsüp alptekinning köresh hayatigha yuquri baha bérishti. Ötkenki programmimizda eysa ependining ata-bowilirining hayati, eysa ependining yashliq chaghliri, enjan we tashkenttiki pa'aliyetliri heqqide toxtalghan iduq. Bügünki anglitishimizda eysa ependining 1945-yili 10-ayda ürümchige barghandin kéyinki pa'aliyetliri, 1949-yilining axirida hindistanning keshmirge qéchiq chiqish jeryani we u yerdiki pa'aliyetliridi heqqide toxtilimiz.

Eysa yüsüp aliptékin ependi 1932-yili uzun we musheqqetlik seperdin kéyin xitayning paytexti nenjingge yétip bérip, 1945-yilighiche nen jing we lanjow qatarliq jaylarda wetini üchün köresh qilghan. 1945-Yili Uyghur diyarigha qaytip kelgendin kéyin 1947-yili mes'ut ependi re'islikide qurulghan birleshme hökümette bash katipliq wezipisini öz üstige alghan. Dunya Uyghur qurultiyining sabiq re'isi erkin aliptékin bu toghriliq melumat bérip mundaq dédi: 'mesut ependi 1947-yili ölkilik hökümetning re'islikige saylinidu. Eysa ependi bolsa shu hökümetning bash katipliqigha saylinidu. Shu chaghda muhammed imin bughraningmu qollishi bilen bular töwendiki xizmetlerni qilishqa tirishidu. Birinchidin sherqiy türkistan xelqini, bolupmu türkiy milletler ichidiki ishsizlarning sanini azaytish, sehiye xizmetlirini rawajlandurush, milliy tildiki mekteplerning sanini köpeytish, aliy mekteplerning süpitini yaxshilash we milliyleshtürüsh. Ikkinchidin ‘shinjang’ dégen mustemlike namining ornigha sherqiy türkistan dégen namni qollinish. Hökümetning tilini milliyleshtürüsh, resmiy alaqilarda xitay tilini emes Uyghur tilini ishlitish, mekteplerde milliy tarixning ornigha türkiy milletlerning omumiy tarixini oqutush, sherqiy türkistandiki qazaq, qirghiz, tatar, özbek qatarliq türkiy xelqler otturisidiki qérindashliq munasiwitini kücheytish. Sherqiy türkistan'gha xitay köchmenlerni yötkeshni pütünley toxtitish. Xitay bilen sherqiy türkistan otturisida poyiz yoli yasashqa qet'iy ruxset qilmasliq. Sherqiy türkistandiki yer asti we yer üsti bayliqlirining sherqiy türkistandiki türkiy xelqler teripidin ishlitilishi dégen'ge oxshash telepler bilen milliy siyaset élip barghan idi. '

Eysa-yusup-Alptekin-Ailisi-02.jpeg
Eysa yüsüp aliptékin ependim a'ilisi bilen birge.

Eysa ependining muhammed imin bughraning bash tehrirlikide "Altay neshriyati" ni qurup, yuquridiki siyasitini Uyghur xelqighe anglitishqa tirishqan. Erkin aliptékin ependi bu heqte melumat bérip mundaq dédi: "Milliy siyaset asasida eysa ependining mudirliki, muhammed imin bughraning bash tehrirlikide altay neshriyatini qurup, "Erk, yalqun, yurt, altay" dégendek gézit-jurnallarni neshir qilishqa bashlaydu. Bu gézit we jurnallar arqiliq yuqurida bayan qilin'ghan maddilar sherqiy türkistan xelqighe keng-kölemde teshwiq qilinishqa bashlaydu. "Erk" gézitining bash bétige yézilghan ‘irqimiz türk, dinimiz islam, wetinimiz sherqiy türkistan’ dégen söz bütün xelq arisida tarqilip, xelqning diligha singip ketken. Men u chaghlarda 12 yash idim, bizning öydiki muzakirige shu waqittiki yash ziyalilardin abdurrehim ötkür, haji yaqup qatarliqlar qatnishatti. Üch ependining bu xizmetliri xelq arisida ulargha bolghan söygüni kücheytidu. Bularning bu pa'aliyitige qarshi komunist sowet ittipaqining teshwiqatimu küchiyip kétidu. "

Eysa yüsüp aliptékin ependining "Esir sherqiy türkistan üchün küresh" namliq eslimiside éytilishiche, 1949-yili gu'omindanggha qarshi jengde ghelibe qilghan komunist xitay armiyesi gensudin Uyghur diyarigha qarap yolgha chiqidu. Buningdin xewer tapqan gu'omindang armiyesining sherqiy türkistandiki bash qomandani song shiliyen bilen 1948-yilining axirida ölkilik hökümetning re'islikige teyinlen'gen borxan shehidi teslim bolghanliqini élan qilidiken. Shuning bilen üch ependiler dep atalghanlardin eysa ependi bilen muhammed emin bughra chet'elge chiqip kétishke qarar bérip, 1949-yili 10-ayning 17-küni ürümchidin yolgha chiqqan. Mesut sabri ependi bolsa ürümchide qélip qélishqa qarar béridiken. Eysa ependining oghli erkin alptékin ependi bu jeryan toghrisida melumat berdi.

Dadisi eysa yüsüp aliptékin bashchiliqidiki köchmenler bilen birlikte 1949-yili égiz tagh-dawanlarni éship 1949-yili 12-ayning 20-küni hindistanning ladax shehrige yétip kélip panahliq tiligenlikini otturigha qoyghan erkin alptékin ependi bu seperde 50 kishining jénidin ayrilghanliqini uning ichide singlisi yarqin xanimningmu barliqini, hindistan hökümiti bashqa döletke kétish sherti bilen Uyghurlarning panaliqini qobul qilghanliqini otturigha qoydi.

Uyghurlarning lidiri eysa ependi bilen muhammed imin bughra musapir Uyghurlarni qobul qilishi üchün nurghun döletke iltimas qilghan bolsimu, panaliqini hichqandaq dölet qobul qilmighan, peqetla türkiye 1852 köchmenni qobul qilghan. Ular 1954-yili türkiyege yétip barghan. Erkin aliptékin ependi bu heqte melumat berdi.

Bizning eysa ependining ürümchide élip barghan pa'aliyetliri toghrisida ziyaritimizni qobul qilghan enqerediki hajettepe uniwérsitéti tarix oqutquchisi istratégiye mutexessisi doktor erkin ekrem ependi, shéng shisey gu'omindang terepke ötkendin kéyin eysa yüsüp aliptékin, mesut ependi we muhammed imin bughra qatarliqlarning 1945-yili 10-ayda wetinige qaytqanliqini, sherqiy türkistandimu nenjindikige oxshap kétidighan ishlarni qilghanliqini otturigha qoydi.

Eysa yüsüp aliptékin a'ilisi 1949-yili 10-ayning 17-küni muhemmed imin bughra a'ilisi bilen birlikte ürümchidin yolgha chiqip, uzun mushaqetlik seper arqiliq 1954-yili türkiyege kélip olturaqlashqan. Eysa ependi 1960-yili istanbulda sherqiy türkistan köchmenler jem'iyitini, 1985-yili sherqiy türkistan wexpini qurghan. Eysa ependi 1995-yili 12-ayning 17-küni wapat bolghuche sherqiy türkistan dewasi yolida tinimsiz küresh qilghan.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet