Фейсбук ширкити хитайниң фейсбук суписида уйғурларни тәқип қилидиғанлиқини билип туруп ашкарилимиған

Мухбиримиз әркин
2021-10-06
Share
Фейсбук ширкити хитайниң фейсбук суписида уйғурларни тәқип қилидиғанлиқини билип туруп ашкарилимиған Америка ‍иҗтимаий таратқу суписи фейсбук(Facebook) ниң логоси. 2018-Йили 29-март.
AP

Америка ‍иҗтимаий таратқу суписи фейсбукниң бир сабиқ иҗраийә әмәлдари, хитай вә ‍иранға охшаш дөләтләрниң фейсбук суписида җасуслуқ һәркити билән шуғуллинидиғанлиқи, болупму хитайниң бу супидин пайдилинип дуняниң һәр қайсий җайлиридики уйғурларни тәқип қилидиғанлиқи, бирақ фейсбукниң буни билип туруп ейтмиғанлиқини ашкарлиди.

Франсес хавген илгири фейсбукниң ‍истихбарат тәһдит гуруписиниң хизмитигә йетәкчилик қилған болуп, у хитайниң фейсбук суписини ‍өзиниң яман ғәризи үчүн пайдилиниватқанлиқини фейсбук ширкитиниң билип туруп йол қойғанлиқини америка кеңәш палатасиниң 5-өктәбир өткүзүлгән бир қетимлиқ гуваһлиқ йиғинида ашкарлиған.

Франсес хавген бу ишларни фәйсбукниң инстиграм әпи асан зиянкәшликкә учраш еһтималлиқи болған өсмүрләрдә тәшвиш вә ‍өзини өлтүривелиш хиялини күчәйтиветиш, фейсбук буни билип турупму, буниңға қарши һечқандақ тәдбир алмаслиқ билән әйиблиниватқан бир вақитта паш қилған.

Франсес хавгенниң америка кеңәш палатасиниң истемалчиларни қоғдаш, мәһсулат вә сандан бихәтәрлик төвән комитетидики гуваһлиқ йиғинида ейтишичә, у фейсбукниң ‍истихбарат тәһдит хизмитини қилған вақтида, униң гурупписи хитайниң фейсбук суписидин пайдилинип дуняниң һәр қайсий җайлиридики уйғурларни көзитиш һәркитини тәқип қилиш хизмитини ишлигән икән.

У бу сөзләрни җумһурийәтчи кеңәш палата әзаси дан солливанниң “фейсбук хитайға охшаш истибдат дөләтләр, ирандики аятуллаһ яки талибанға ‍охшаш терорлуқ маһийитидики кишиләрни, ши җинпиңдәк бу әсирдики әң чоң истибдат рәқипләрни мунбәр билән тәминләватамду?” дегән суалиға бәргән җавабида ейтқан.

Франсес хавген мундақ дигән: “мән тәһдит истихбарати хизмити билән шуғулланған вақтимда, йәни җасуслуққа қарши туруш хизмәт гурупписиниң программа дириектори болуп ишлигән вақтимда, мениң гуруппам бивастә хитайниң фейсбук суписида дуняниң һәрқайси җайлиридики уйғурларни тәкшүрүш һәркитини тәқип қилиш хизмити билән шуғулланған. Әмәлийәттә сиз хитайниң қилған бу ишлириға асаслинип уйғурларни тапалайтиңиз.”

Франсес хавгенниң сөзи кеңәш палата әзаси дан сулливанда, “бизниң рәқиплиримиз фейсбуктин американиң чиқими билән өзлириниң мәнпәәтини алға сүрүш үчүн пайдилиниватиду?” дегән суал пәйда қилған. Хавгенниң ейтишичә, хитайниң фейсбуктин пайдилиниватқанлиқи бир реаллиқ болуп, фейсбукниң буниңдин толуқ хәвири бар икән.

‍У дан сулливанниң суалиға қавап берип: “шундақ, фейсбукниң бу супида мушундақ ишларниң боливатқанлиқидин наһайити яхши хәвири бар. Мән ишинимәнки, дөләт мәҗлисиниң бу ишта қанчилик адәмниң ичкий қисимда ишләватқанлиқи тоғрисида доклатқа еришәлмәслики қобул қилинмайду. Чүнки сизниң америка хәлқини қоғдаш һоқуқиңиз бар,” дегән.

Фейсбук хитайда чәкләнсиму, бирақ у муһаҗирәттики уйғурларниң күндилик һаятида кәң қоллинидиған асаслиқ иҗтимаий алақә вастисидур. Хитайниң 2017-йили башланған чоң тутқунидин бурун үндидар бир мәзгил дөләт ичи-сиртидики уйғурларниң әң асаслиқ алақә қоралиға айланған. Бирақ 2017-йили башланған чоң тутқунда ‍үндидар хитайниң уйғурларни тутқун қилишиниң муһим учур мәнбәси болуп қалған. Нурғун уйғурлар үндидарға йоллиған учури яки чәт әл билән болған алақиси сәвәблик лагерларға қамалған яки кесилгән иди.

Франсиз хавгенниң сөзи дәрһал кишилик һоқуқ тәшкилатлириниңму диққитини қозғиған. Америкадики уйғур кишилик һоқуқ қурулушиниң программа директори петир ирвиңниң ейтишичә, фейсбук өзиниң бу хаталиқини дәрһал түзитип, хитайниң җасуслуқ һәрикәтлиригә қарши тәдбир алмиса, бу уйғурлар үчүн бәк хәтәрлик икән.

Петир ирвиң мундақ дәйду: “фейсбук өткән һәптә аммивий учур елан қилип, бу ишларниң болғанлиқини көрсәтти. Бу бир ‍иҗабий ипадә болсиму, бирақ охшаш бир вақитта фейсбук тәдбир қоллинип, буниң қайта йүз бәрмәсликигә яки хитай һөкүмитиниң бу хил һәрикәтлиригә қарши тәдбир елишқа капаләтлик қилмиса, чатақ болиду.” петир ирвиңниң агаһландурушичә, әгәр фейсбук бу мәсилини мувапиқ һәл қилмиса, бу уйғурларниң вәзийитини техиму яманлаштуруп, кишиләрниң түрмигә қамилишини кәлтүрүп чиқиридикән.

Петир ирвиң йәнә дөләт мәҗлисиниң бу мәсилә тоғрисида дәрһал гуваһлиқ йиғини чақирип, һәқиқий әһвални игилиши, 2-қәдәмдә фейсбукниң буниңға қарита тәдбир елишини тәләп қилиши керәкликини билдүрди.

У мундақ деди: “алди билән дөләт мәҗлиси бу мәсилә тоғрисида мәхсус гуваһлиқ йиғини чақириши лазим. Әгәр иран вә хитайға охшаш яки башқа чәт әл һөкүмәтлири фейсбук суписидин пайдилинип ‍уйғурларни паракәндә қилса, қорқутса яки хәтәргә муптала қилса, дөләт мәҗлисиниң буни ойлишиш мәсулийити бар. Дөләт мәҗлиси алди билән гуваһлиқ йиғини чақирип, болған ишни яхши игилиши, андин фейсбукни буниңға қарита техиму ениқ җавап беришкә, немә ишларни қилғанлиқи, немиләрни көргәнлики вә буни қандақ тохтитишқа бесим қилиши керәк.”

Лекин петир ирвиңниң агаһландурушичә, уйғурларму фейсбукни қандақ мувапиқ ишлитишкә, немиләрни чаплаш, немиләрни чаплимаслиққа диққәт қилиши керәк икән. Петир ирвиң мундақ дәйду: “мениңчә, уйғур җамаитиму фейсбукқа қандақ нәрсиләрни йоллаш, қандақ учурларни униң шәхсий учур суписида һәмбәһирлишшни қаттиқ ойлишиши керәк. Уйғурлар вә уйғур җәмийитидики һәр бир адәм фейсбукни һәр күни давамлиқ ишлитишниң қандақ тәсири болидиғанлиқини чүшүнивелишқа еһтияҗлиқ. Бизниң сигналға охшаш техиму бихәтәррәк ‍иҗимаий алақә супилириға көчүшкә еһтияҗимиз бар.”

Лекин фейсбукниң ‍иҗраийә дериктори марк зукерберг франсес хавгенниң әйибләшлиригә қарита фейсбук вә униң инстиграм әпини ақлиған. Америка CNBC қанилиниң хәвәр қилишичә, зукеберг франсес хавгенниң гуваһлиқ бәргәндә “нурғун мәсилиләрдки характерләндүрүшигә қошулмаймиз,” дегән. Лекин 5-өктәбир күнидики гуваһлиқ йиғинида, кеңәш палата әзаси ричарт блументал хавгенниң фейсбук хитай, иранға ‍охшаш дөләтләрниң фейсбук суписида җасуслуқ қилишиға йол қойғанлиқиға аит гуваһлиқ сөзи йәнә бир гуваһлиқ йиғини чақиришниң йолини ачқанлиқини ейтқан.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт