Хитайға қарши американиң «козири» - әнглийә вә фирансийәниң баш көтүрүши

Ихтиярий мухбиримиз әкрәм
2020-07-29
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Америка ташқи ишлар министири майк помпейо әпәнди америка ташқи ишлар министирлиқида өткүзүлгән ахбарат елан қилиш йиғинида сөз қилди. 2020-Йили 8-июл, вашингтон.
Америка ташқи ишлар министири майк помпейо әпәнди америка ташқи ишлар министирлиқида өткүзүлгән ахбарат елан қилиш йиғинида сөз қилди. 2020-Йили 8-июл, вашингтон.
AFP

Американиң қолидики 7 чоң «козир» ниң дуняни хитайға қарши қозғутушта зор рол ойнайдиғанлиқи илгири сүрүлмәктә.

Алдинқи бирқанчә һәптә ичидә америка-хитай оттурисида йүз бәргән вәқә-һадисиләр дуняниң диққитини бу икки дөләт оттурисидики соғуқ мунасивәтниң бундин кейинки тәрәққиятиға мәркәзләштүрди. Ғәрб мәтбуатлирида нурғунлиған сиясий анализлар елан қилинип, американиң хитайға қарита җазалириниң давамлишидиғанлиқи, американиң қолидики «козир» ларниң дуняни хитайға қарши қозғитишқа йетип ашидиғанлиқи муназирә қилинди.

Анализчиларниң қаришичә, «уйғур кишилик һоқуқ сиясити қануни» ниң мақуллиниши, америка ташқи ишлар министири майк помпейониң 23-июлдики нутқида пүтүн дуняни хитайға қарши ортақ һәрикәт қилишқа чақириши вә униң «қайта тәрбийиләш мәркизи» ибарисиниң орниға «җаза лагерлири» ибарисини қоллиниши, американиң хюстондики хитай консулханисини тақиши, хитайниң буниңға җавабән чеңдодики америка консулханисини тақиши қатарлиқ бир йүрүш амиллар америкаға әмди мәйли доналд трамп давамлиқ президент болсун яки униң ориға җон байдин чиқсун, бу икки дөләт оттурисидики мунасивәтниң әслигә келиши мумкин әмәскән, бәлки күнсери бузулуп баридикән.

24-Июл «германийә долқунлири» радийосида елан қилинған «американиң йәнә бир қетимқи козири немә болиду?» намлиқ мақалидәбаян қилинишичә, америка хитайға қарши бир йүрүш җаза тәдбирлириниң тәйярлиқини алдин пүттүрүп болған болуп, алдимиздики күнләрдә бир бирләп оттуриға чиқидикән. Америка билән хитай оттурисидики сүркилишләр аллиқачан «соғуқ мунасивәтләр дәври» гә қәдәм қойған. Дуня «америка билән хитайниң җидили техиму күчүйип китәрму, дәп ойлиғанниң орниға әмди барғансери яманлишип баридиған еғир вәзийәтни қобул қилишқа идийәсидә һазирлиқ көрүши лазим» икән. Икки дөләт оттурисидики сүркилиш һәтта әскирий тоқунушқа қәдәр йетип бериши мумкин икән.

«Көзнәк» қанилида 24-июл елан қилинған «берлин бүйүк беританийәгә достлуқини ипадилиши керәк» намлиқ мақалидә баян қилинишичә, уйғурлар вә улар учраватқан зулумни «козир» қилип туруп америка хитайға қарши һәрхил тәрбирләрни арқа-арқидин елан қиливатқан җиддий бир пәйттә әнглийә оттуриға чиқип, америкаға маслашқан вә хитайни қаттиқ әйибләп, униңға қарши җаза тәдбирлирини оттуриға қойидиғанлиқини билдүргән. Униң арқидин фирансийәму хитайни кәскин тәләппузда қаттиқ әйиблигән. 22-Июл германийә баш министири хайко мас әнглийә баш министири доменик раб билән көрүшкәндә «германийә билән фирансийәниң мәйданиму әнгилийәниңкигә охшаш» дейиш арқилиқ өзлириниңму бу сәпкә қошулудиғанлиқидин бешарәт бәргән. Демәк, ғәрб дунясида америка башчилиқидики хитайға қарши бирликсәпниң көлими барғансери кеңийип баридикән.

Ялғуз уйғурларнила әмәс, ғәрб қиммәт қаришини қоғдаш үчүнму демократик дөләтләрниң бундақ бир қәдәмни бесишиниң әслидинла зөрүрлүкини тилға алған д у қ рәиси долқун әйса әпәнди бу һәқтә тохталғанда, буниң тәсириниң пүтүн явропаға кеңийишини үмид қилидиғанлиқини билдүрди. Д у қ баянатчиси дилшат решит әпәндиму бу һәқтә қарашлирини изһар қилди.

25-Июл шиветсарийәниң «билик» телевизийә қанилида елан қилинған «консуллар ара уруш» намлиқ мақалидә вә 26-июл германийәниң «фокус» қанилида елан қилинған «хитай-америка тоқунушиниң омумий әһвали» намлиқ мақалида баян қилинишичә, нөвәттә америка һөкүмити хитайға қарши җаза тәдбирлири қоллиништа карға келидиған 7 муһим «козир» ға игә икән. Бу «козир» америкадики мәйли демократлар партийиси болсун яки җумһурийәтчиләр партийиси болсун, һәр иккисигә ортақ болуп, һеч қайсиси уни вашингтонниң хизмәт үстилидин еливәтмәйдикән. Америкаға бундин кейин ким пириздент болушидин қәтийнәзәр бу «козир» ларни қоллиниш мәҗбурийитидә қалидикән.

Буларниң бири, корона вируси болуп, дуняда 16 милйондин артуқ инсан юқумланған, 645 миңдин артуқ инсан бу ваба билән өлгән бүгүнки күндә, униң хитайдин тарқалғанлиқини тутқа қилиш, дуня миқясида хитайға болған нәпрәтни техиму күчәйтишкә ярайдикән.

Иккинчиси, уйғурлар мәсилиси болған. Җаза лагерлириға қамалған милйонлиған уйғурлар вә уларниң нопус қирғинчилиқиға, мәдәнийәт қирғинчилиқиға, һәтта ирқий қирғинчилиққа учраватқанлиқи ши җинпиң һакимийитиниң дектаторлиқини, хитай компартийәсиниң таҗавузчилиқ характерини вә дуня теничлиқиға болған тәһдитини йорутуп беридиған муһим дәлил икән.

Үчинчиси, хоңкоң мәсилиси. Хитайниң хоңкоңда «дөләт хәвпсизлики қануни» ни мәҗбурий йолға қоюп, «бир дөләттә икки хил түзүм» келишимини йиртип ташлиғанлиқи вә хоңкоң демократийәсигә хатимә бәргәнлики дуняниң хитайниң қара нийитини йәниму илгириләп чүшинишигә сәвәб болидикән.

Төтинчиси, тәйвән мәсилиси. Тәйвән хитайниң дәл әксичә барғансери демократик тәрәққиятни илгири сүрүватқан болуп, хәлқарадики образиму күнсери яхшилинип барған. Американиң тәйвәнни қоғдаш ирадиси өзгәрмәйдикән, «тәйвән козири» дин давамлиқ пайдилинидикән. Хитайни йәниму қаттиқ җазалашқа тоғра кәлгәндә һәтта тәйвән билән дипломатик мунасивәт орнитиши мумкин икән.

Бәшинчиси, тибәт мәсилиси. Тибәт мәсилиси гәрчә нөвәттә уйғурлар мәсилисиниң көләңгиси астиға чүшүп қалған болсиму, лекин тарихи узун, дуняға уйғурлардин бурун тонулған болғачқа, бу мәсилиниңму бәлгилик козерлиқ қиммити баркән.

Алтинчиси, чегра дәталашлири вә җәнубий деңиз мәсилиси. Хитайниң җәнубий деңизда японийә, вийетнам, филиппин қатарлиқ дөләтләр билән игилик һоқуқ дәвиси болупла қалмай, йәнә һиндистан биләнму земин дәваси җидили баркән. Буму америка үчүн карға келидиған «козир» һесаблинидикән.

Йәттинчиси, хитай билән болған иқтисадий келишимләрдики тәңсизликләр. Хитай һөкүмити һазирға қәдәр барлиқ дөләтләр билән болған сода келишимлиридә өзлири башқа дөләтләргә көп експорт қилип, башқа дөләтләрниң мәһсулатлирини аз импорт қилидиған тәңсиз һәм бишәм сиясәт йүргүзүп кәлгән. Бу өктәмлик ғәрб дөләтлирини һазирға қәдәр әң биарам қилип кәлгән җиддий амил болған.

Қандақла болмисун, американиң һазир хитайға қоллиниватқан җаза тәдбирлири еғир зулум астида қалған уйғурлар мәсилисини күнтәртиптә тутуп келиватқан болуп, американиң ғәйрити билән әнглийә, фирансийә қатарлиқ дөләтләрму уйғурлар үчүн орнидин дәс турушқа башлиған. Д у қ муавин рәиси пәрһат муһәммиди әпәнди буниң үчүн «уйғурларниң америкаға рәһмәт ейтиш мәҗбурийити барлиқи» ни тәкитлиди.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт