Франсийә һөкүмити сербийәдә қапсилип қалған яш уйғур шаири мәрдан әхәтәлигә панаһлиқ бәргән

Мухбиримиз әркин
2021-03-11
Share
shiwetsiye-kochmenler-idarisi-siyasiy-panahliq.jpg Шиветсийәдики мәлум бир көчмәнләр идариси.
RFA/Éhsan

Йеқинқи 2 йилдин бери сербийәдә қапсилип қалған яш уйғур шаири, "дөләт", "ортақ кечиләр" намлиқ шеирларниң аптори мәрдан әхәтәли франсийәниң белградтики әлчиханисиниң панаһлиқ бериши билән өткән һәптә франсийәгә йетип кәлгән. "ортақ кечиләр" намлиқ шеири 2015-йили америкалиқ шаир вә тәрҗиман җашуа фремән тәрипидин енгилизчиға тәрҗимә қилинип, америкадики "асимптот" жорнилида елан қилинған мәрдан әхәтәлиниң панаһлиққа еришишидә франсийә қәләмкәшләр җәмийити вә явропа уйғур иниститутиниң муһим рол ойниғанлиқи мәлум.

У 10-март күни зияритимизни қобул қилип, өзиниң сербийәдики икки йиллиқ кәчмишини биз билән ортақлашти. Униң билдүрүшичә, 2016-йили гретсийә контроллуқидики сепрусқа оқушқа чиққан мәрданниң 2017-йилдин башлап хотәндики аилиси билән болған алақиси үзүлгән. Буниң билән иқтисади қийинчилиққа дуч кәлгән мәрдан оқушни ташлап, өзиниң японийә вә испанийәдә турушлуқ икки дости билән "нон ву" намлиқ музика әтрити қурған. Мәрдан әхәтәлиниң ейтишичә, улар 2018-йили сербийә пайтәхти белград шәһригә келип, кәчлик кулубларда музика челиш билән шуғулланған икән.

Мәрдан әхәтәли мундақ деди: "сербийәгә биз мениң икки музикант ағинәм билән оюн қоюш үчүн барған идуқ. ‹Нон ву' дәп бир музика гуруппимиз бар иди еликтронлуқ музика чалидиған. Мән бу гуруппиниң йезиқчилиқ ишлириға мәсул идим. Гуруппимиздики бирси һәсән рок дегән испанийәдики гитар чалидиған бүдүр чач уйғур бала. Йәнә бирси, ирпан туғрул исмидики һазир буяққа йенип кәлгән бала. Хитай паспортиға сербийә визимиз бар болуп, биз әлбумимизни мушу йәрдә чиқирайли дәп кәлгән идуқ."

Бирақ һәммә пишкәллик мәрдан билән ирпан туғрулниң бир күни пасспорт, кимлики, кридет картлирини пойизда йүттүрүп қоюши билән башлиниду. Мәрдан әхәтәлиниң билдүрүшичә, сербийә һөкүмити уларниң 2 һәптә ичидә чиқип кетишини тәләп қилған. Белградтики хитай әлчиханиси униңға йеңи паспорт ишләп бәргән болсиму, бирақ арқидин униңға телефон қилип, паспортни қайтуруп беришини, униң шинҗаңға қайтип паспортни шу йәрдә ишлитишини билдүргән.

Мәрдан әхәтәли мундақ деди: "сербийәдә ишлар яхши раваҗланған, лекин иккимиз паспортимизни йүттүрүп қойдуқ. У йәрдә қалдуқ һечйәргә чиқалмай. Иккимизниң паспорти бир сомкида иди, сомкини трамвайда йүттүрүп қойдуқ. Бирақ хитай консулханисиға бериштин әнсирәп башқилардин ярдәм издигән болсақму, лекин сербийә сияси панаһлиқ бәргән тәқдирдиму, сиз сербийәдин мәңгү айрилалмайдикәнсиз. Улар йәнә сизгә пуқралиқ бәрмәйдикән. Бизни бир қетим сақчилар тутувелип, сотта 15 күн ичидә чиқип кетишимизни тәләп қилди. Ахири хитай конхулханисиға беришни қарар қилдуқ."

Франсийәдики шәрқшунасларниң қаршичә, уйғур тили вә мәдәнийити еғир бузғунчилиққа учраватқан әһвалда франсийәниң мәрдан әхәтәлидәк яш шаир-сәнәтчиләргә панаһлиқ бериши муһим икән. Франсийәлик атақлиқ хитайшунас марийә холизман ханим 10-март зияритимизни қобул қилип: "франсийә һазир йәнә бир уйғур язғучи мәрдан әхәтәлигә панаһлиқ бәрди. У бир һәптә аввал парижға йетип кәлди. Униң мәсилиси болупму франсийә үчүн муһим," дәп көрсәтти.

Униң билдүрүшичә, франсийәдики бир гуруппа сиясий мусапирлар намиға бир хатирә өй қурушни тәләп қилған болуп, бу гуруппа бу йәргә келип, йеңи турмушқа маслишиш, саламәтлик, һәр хил роһи изтираплардин қутулуп әслигә келишкә еһтияҗлиқ сияси мусапирларниң тизимлики билән тәминләшни униңға һавалә қилған икән. Холизман ханим, мәрдан әхәтәлиниң буниңға әң мувапиқ намзат икәнликини билдүрди.

У йәнә уйғурлар билән арлишиш җәрянида уйғур мәдәнийити вә уйғурларниң турмушини чүшәнгәнсери, бу мәдәнийәтниң қанчилик улуғ вә мукәммәликини һес қилғанлиқи қәйт қилди. Униң ейтишичә, франсийә уйғур тили вә мәдәнийитини сақлап қелиш үчүн адәм күчигә еһтияҗлиқ икән.

У мундақ дәйду: "буниң үчүн сиз тил вә мәдәнийәт оқутуш тәҗирбиси һәмдә мол мәдәнийәт мирасиға игә кишиләргә еһтияҗлиқ. Бундақ кишиләр болмиса, буни қилалмайсиз. Шуңа мән йеңи кәлгәнләрдин хош болдум. Униң уйғур мәдәнийитини қоғдап қелишқа ярдәм қилишини үмид қилимән. Мән сирттин көзәткүчи болуш сүпитидә шуниму ейталаймәнки, мән уйғур достлирим билән параңлашқансери, уларниң қанчилик нәрсиләрдин айрилип қалғанлиқи, уларниң мәдәнийитиниң қанчилик улуғ, турмуш усулиниң қанчилик мукәммәл, пули аз болсиму, өйини қандақ тутудиғанлиқи, қандақ мәшрәп өткүзидиғанлиқи, усул, музика, конксерт вә шеир деклиматисийә қилишлирини һес қилимән…мән өзүмму һечқанчан бундақ йетишкән мол мәдәнийәт муһитида яшап бақмиған."

Франсийәдики явропа уйғур иниститутиниң қурғучиси вә иҗраийә дериктори дилнур рәйһанниң ейтишичә, һазирқи франсийәниң сиясити франсийәгә кәлгән уйғур мусапирлирини қайтурмаслиқ икән. Дилнур рейһан мундақ деди: "франсийәниң уйғурлар кәлгән 20 йилдин бери уларни қайтуруп баққан әһвали йоқ дийәрлик. Болупму йеқинқи 5 йилдин бери техиму йоқ. 2019-Йили мән франсийәдики уйғурларниң вәтәндашлиқ иши тоғрисида көрүшкәндиму вәтәндашлиққа өтүшни асанлаштуруп берипла қалмай, кәлгән мусапир уйғурларниң һечқайссиини қайтурмаслиққа вәдә бәргән иди."

Марийә холизман ханимниң қаршичә, франсийәдә панаһлиқ тәләп қилған уйғур мусапирлириниң сани наһайити чәклик болуп, униң көлими франсийә үчүн бир мәсилә әмәс икән.

У мундақ деди: "һазирчә сан биз үчүн бир мәсилә болмиди. Бу йәрдә санақлиқ бирқанчила мусапир бар. Уларниң мәсилиси тез һәл болиду. Улар сиясий панаһлиқи қобул қилинип, иқтисади ярдәмгә еришиши, париждики уйғурларға ярдәм берилип, қисқа вақит ичидә орунлишишиға ярдәм берилишидә гәп йоқ. Шуңа бу сандики мәсилә әмәс. Мән йүзлигән уйғурни ғәрб әллиригә бирақла келип панаһлиқ сорайду, дәп қаримаймән."

Дегәндәк франсийә уйғурларға сияси панаһлиқ бәрсиму, бирақ уларниң франсийәгә қандақ бериши башқа бир мәсилә. Һәммә уйғурни мәрдан әхәтәлидәк "тәләйлик" дегили болмайду. Әркинлик вә бихәтәрлик издәп йолға чиққан, бирақ ғәрбтики дөләтләргә бериш сәпиридә тутулуп қелип, кәлгән дөлитигә яки хитайға қайтуруветилгән уйғурлар аз әмәс. Сәуди әрәбистанға һәҗгә барған уйғурларниң тутқун қилинип, хитайға қайтуруш хәвпидә қелиши, малайсияниң йеқинда 3 уйғурни хитайға өткүзүп бериши, түркийәниң бәзи уйғурларни мәхпий хитайға қайтуруветиши, буниң типик өрнәклиридур.

Кишилик һоқуқ тәшкилатлириниң қаришичә, уйғур мусапирлирини қоғдашниң әң үнүмлүк чариси демократик дөләтләрниң қанун чиқирип, уйғур мусапирлирини системилиқ қобул қилиш икән. Америка авам палатасиниң икки нәпәр әзаси өткән һәптә "уйғур кишилик һоқуқини қоғдаш қанун лайиһәси" сунуп, түркийә қатарлиқ дөләтләрдики уйғур мусапирлирини америкаға қобул қилишни тәләп қилған. Қанун лайиһәсиниң бу һәптә ичидә дөләт мәҗлисигә сунулидиғанлиқи илгири сүрүлгән.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт