Fransiye hökümiti sérbiyede qapsilip qalghan yash Uyghur sha'iri merdan exet'elige panahliq bergen

Muxbirimiz erkin
2021-03-11
Share
shiwetsiye-kochmenler-idarisi-siyasiy-panahliq.jpg Shiwétsiyediki melum bir köchmenler idarisi.
RFA/Éhsan

Yéqinqi 2 yildin béri sérbiyede qapsilip qalghan yash Uyghur sha'iri, "Dölet", "Ortaq kéchiler" namliq shé'irlarning aptori merdan exet'eli fransiyening bélgradtiki elchixanisining panahliq bérishi bilen ötken hepte fransiyege yétip kelgen. "Ortaq kéchiler" namliq shé'iri 2015-yili amérikaliq sha'ir we terjiman jashu'a frémen teripidin én'gilizchigha terjime qilinip, amérikadiki "Asimptot" zhornilida élan qilin'ghan merdan exet'elining panahliqqa érishishide fransiye qelemkeshler jem'iyiti we yawropa Uyghur inistitutining muhim rol oynighanliqi melum.

U 10-mart küni ziyaritimizni qobul qilip, özining sérbiyediki ikki yilliq kechmishini biz bilen ortaqlashti. Uning bildürüshiche, 2016-yili grétsiye kontrolluqidiki séprusqa oqushqa chiqqan merdanning 2017-yildin bashlap xotendiki a'ilisi bilen bolghan alaqisi üzülgen. Buning bilen iqtisadi qiyinchiliqqa duch kelgen merdan oqushni tashlap, özining yaponiye we ispaniyede turushluq ikki dosti bilen "Non wu" namliq muzika etriti qurghan. Merdan exet'elining éytishiche, ular 2018-yili sérbiye paytexti bélgrad shehrige kélip, kechlik kulublarda muzika chélish bilen shughullan'ghan iken.

Merdan exeteli mundaq dédi: "Sérbiyege biz méning ikki muzikant aghinem bilen oyun qoyush üchün barghan iduq. 'non wu' dep bir muzika guruppimiz bar idi éliktronluq muzika chalidighan. Men bu guruppining yéziqchiliq ishlirigha mes'ul idim. Guruppimizdiki birsi hesen rok dégen ispaniyediki gitar chalidighan büdür chach Uyghur bala. Yene birsi, irpan tughrul ismidiki hazir buyaqqa yénip kelgen bala. Xitay pasportigha sérbiye wizimiz bar bolup, biz elbumimizni mushu yerde chiqirayli dep kelgen iduq."

Biraq hemme pishkellik merdan bilen irpan tughrulning bir küni passport, kimliki, kridét kartlirini poyizda yüttürüp qoyushi bilen bashlinidu. Merdan exet'elining bildürüshiche, sérbiye hökümiti ularning 2 hepte ichide chiqip kétishini telep qilghan. Bélgradtiki xitay elchixanisi uninggha yéngi pasport ishlep bergen bolsimu, biraq arqidin uninggha téléfon qilip, pasportni qayturup bérishini, uning shinjanggha qaytip pasportni shu yerde ishlitishini bildürgen.

Merdan exet'eli mundaq dédi: "Sérbiyede ishlar yaxshi rawajlan'ghan, lékin ikkimiz pasportimizni yüttürüp qoyduq. U yerde qalduq héchyerge chiqalmay. Ikkimizning pasporti bir somkida idi, somkini tramwayda yüttürüp qoyduq. Biraq xitay konsulxanisigha bérishtin ensirep bashqilardin yardem izdigen bolsaqmu, lékin sérbiye siyasi panahliq bergen teqdirdimu, siz sérbiyedin menggü ayrilalmaydikensiz. Ular yene sizge puqraliq bermeydiken. Bizni bir qétim saqchilar tutuwélip, sotta 15 kün ichide chiqip kétishimizni telep qildi. Axiri xitay konxulxanisigha bérishni qarar qilduq."

Fransiyediki sherqshunaslarning qarshiche, Uyghur tili we medeniyiti éghir buzghunchiliqqa uchrawatqan ehwalda fransiyening merdan exet'elidek yash sha'ir-sen'etchilerge panahliq bérishi muhim iken. Fransiyelik ataqliq xitayshunas mariye xolizman xanim 10-mart ziyaritimizni qobul qilip: "Fransiye hazir yene bir Uyghur yazghuchi merdan exet'elige panahliq berdi. U bir hepte awwal parizhgha yétip keldi. Uning mesilisi bolupmu fransiye üchün muhim," dep körsetti.

Uning bildürüshiche, fransiyediki bir guruppa siyasiy musapirlar namigha bir xatire öy qurushni telep qilghan bolup, bu guruppa bu yerge kélip, yéngi turmushqa maslishish, salametlik, her xil rohi iztiraplardin qutulup eslige kélishke éhtiyajliq siyasi musapirlarning tizimliki bilen teminleshni uninggha hawale qilghan iken. Xolizman xanim, merdan exet'elining buninggha eng muwapiq namzat ikenlikini bildürdi.

U yene Uyghurlar bilen arlishish jeryanida Uyghur medeniyiti we Uyghurlarning turmushini chüshen'genséri, bu medeniyetning qanchilik ulugh we mukemmelikini hés qilghanliqi qeyt qildi. Uning éytishiche, fransiye Uyghur tili we medeniyitini saqlap qélish üchün adem küchige éhtiyajliq iken.

U mundaq deydu: "Buning üchün siz til we medeniyet oqutush tejirbisi hemde mol medeniyet mirasigha ige kishilerge éhtiyajliq. Bundaq kishiler bolmisa, buni qilalmaysiz. Shunga men yéngi kelgenlerdin xosh boldum. Uning Uyghur medeniyitini qoghdap qélishqa yardem qilishini ümid qilimen. Men sirttin közetküchi bolush süpitide shunimu éytalaymenki, men Uyghur dostlirim bilen paranglashqanséri, ularning qanchilik nersilerdin ayrilip qalghanliqi, ularning medeniyitining qanchilik ulugh, turmush usulining qanchilik mukemmel, puli az bolsimu, öyini qandaq tutudighanliqi, qandaq meshrep ötküzidighanliqi, usul, muzika, konksért we shé'ir déklimatisiye qilishlirini hés qilimen…men özümmu héchqanchan bundaq yétishken mol medeniyet muhitida yashap baqmighan."

Fransiyediki yawropa Uyghur inistitutining qurghuchisi we ijra'iye dériktori dilnur reyhanning éytishiche, hazirqi fransiyening siyasiti fransiyege kelgen Uyghur musapirlirini qayturmasliq iken. Dilnur réyhan mundaq dédi: "Fransiyening Uyghurlar kelgen 20 yildin béri ularni qayturup baqqan ehwali yoq diyerlik. Bolupmu yéqinqi 5 yildin béri téximu yoq. 2019-Yili men fransiyediki Uyghurlarning wetendashliq ishi toghrisida körüshkendimu wetendashliqqa ötüshni asanlashturup béripla qalmay, kelgen musapir Uyghurlarning héchqayssi'ini qayturmasliqqa wede bergen idi."

Mariye xolizman xanimning qarshiche, fransiyede panahliq telep qilghan Uyghur musapirlirining sani nahayiti cheklik bolup, uning kölimi fransiye üchün bir mesile emes iken.

U mundaq dédi: "Hazirche san biz üchün bir mesile bolmidi. Bu yerde sanaqliq birqanchila musapir bar. Ularning mesilisi téz hel bolidu. Ular siyasiy panahliqi qobul qilinip, iqtisadi yardemge érishishi, parizhdiki Uyghurlargha yardem bérilip, qisqa waqit ichide orunlishishigha yardem bérilishide gep yoq. Shunga bu sandiki mesile emes. Men yüzligen Uyghurni gherb ellirige biraqla kélip panahliq soraydu, dep qarimaymen."

Dégendek fransiye Uyghurlargha siyasi panahliq bersimu, biraq ularning fransiyege qandaq bérishi bashqa bir mesile. Hemme Uyghurni merdan exet'elidek "Teleylik" dégili bolmaydu. Erkinlik we bixeterlik izdep yolgha chiqqan, biraq gherbtiki döletlerge bérish sepiride tutulup qélip, kelgen dölitige yaki xitaygha qayturuwétilgen Uyghurlar az emes. Se'udi erebistan'gha hejge barghan Uyghurlarning tutqun qilinip, xitaygha qayturush xewpide qélishi, malaysiyaning yéqinda 3 Uyghurni xitaygha ötküzüp bérishi, türkiyening bezi Uyghurlarni mexpiy xitaygha qayturuwétishi, buning tipik örnekliridur.

Kishilik hoquq teshkilatlirining qarishiche, Uyghur musapirlirini qoghdashning eng ünümlük charisi démokratik döletlerning qanun chiqirip, Uyghur musapirlirini sistémiliq qobul qilish iken. Amérika awam palatasining ikki neper ezasi ötken hepte "Uyghur kishilik hoquqini qoghdash qanun layihesi" sunup, türkiye qatarliq döletlerdiki Uyghur musapirlirini amérikagha qobul qilishni telep qilghan. Qanun layihesining bu hepte ichide dölet mejlisige sunulidighanliqi ilgiri sürülgen.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet