G7 Йиғинида уйғурлар мәсилиси вә хитайни ортақ җазалаш муһим тема болди

Ихтиярий мухбиримиз әкрәм
2021-05-05
Share
G7 Йиғинида уйғурлар мәсилиси вә хитайни ортақ җазалаш муһим тема болди Әнгилийә ташқи ишлар министири доминик раб (л) вә америка ташқи ишлар министири антоний биллинкен G7 йиғинида икки тәрәплик учришиштин бурун сүрәттә. 2021-Йили 3-май, лондон.
REUTERS

Лондонда чақирилған G7 йиғинида уйғурлар мәсилиси вә хитайни ортақ җазалаш темиси йиғинниң ядролуқ күнтәртиплириниң биригә айланди.

3-Май әнглийә пайтәхти лондонда G7, йәни "тәрәққий қилған 7 дөләт" ниң ташқи ишлар министирлириниң йиғини башланған. Бу 2019-йилидин буян 7 дөләт рәһбәрлириниң тунҗи қетим бир ариға келип йүзтуранә сөһбәтлишиши болуп һесаблинидикән. Хитай, русийә, сүрийә вә коруна вируси мәсилиси 3 күн давамлишидиған мәзкур йиғинниң асаслиқ күнтәртипини тәшкил қилған болсиму, 4-май күнигә кәлгәндә уйғурлар мәсилиси вә хитайни ортақ җазалаш темиси йиғинниң ядролуқ күнтәртипини игилигән.

"германийә долқунлири" радийосиниң 5-май германийә ахбарат агентлиқи вә фирансийә ахбарат агентлиқиниң мәлуматлиридин нәқил елип тарқатқан "германийә ташқи ишлар министири мас ғәрбтики 7 дөләтни ортақ һалда хитайға қарши истратегийә түзүшкә чақирди" намлиқ хәвиридә баян қилинишичә, бу қетимқи йиғинға америка, әнглийә, германийә, фирансийә, италийә, канада, японийә қатарлиқ G7 гә әза дөләтләрниң ташқи ишлар министирлири қатнашқандин сирт, саһихан дөләт болған әнглийәниң тәклипи билән йәнә һиндистан, австралийә һәм корейәниң ташқи ишлар министирлириму қатнашқан.

Хәвәрдә баян қилинишичә, хитай билән мәбләғ селиш келишимини имзалиған, хитайниң G5 тор еқимини чәкләш мәсилисидә бир қарарға келәлмигән явропа иттипақи билән, уйғурлар мәсилиси сәвәблик хитайға қаттиқ җаза йүргүзүватқан америка оттурисида илгири мәлум дәриҗидә пикир ихтилаплири сақлинип кәлгән болсиму, бу қетимқи йиғинда бу ихтилапларға асасий җәһәттин хатимә берилгән.

Уйғурлар мәсилиси вә хитайни ортақ җазалаш темиси муһим күнтәртипни игилигән 4-майдики йиғиндин кейин американиң юқири дәриҗилик бир әмәлдари фирансийә ахбарат агентлиқиниң зияритини қобул қилғанда: "G7 гуруһиниң ички қисмида хитай мәсилиси яки башқа мәсилиләрдә һечқандақ һәқиқий бир пикир ихтилапи болмиди" дегән. Исмини ашкарилимиған бу әрбаб йәнә "һәрқайси дөләтләрниң ташқи ишлар министирлири хитайниң шинҗаңда елип бериватқан зор көләмлик бастурушлириға нәпрәтләнгендин сирт, хитайниң кишилик һоқуқ хатириси һәмдә бейҗиңниң башқа дөләтләргә йүргүзүватқан мәҗбурлаш характерлик иқтисадий сиясәтлиридинму чөчүгәнликини ипадә қилишти" дегән. У сөзидә, "бу қетимқи йиғинниң мәқситини ортақ һәрикәт үчүн издиниш дегәндин көрә, пикирдаш болған дөләтләр қатнишалайдиған ортақ бирликсәпниң вуҗудқа чиқиши дегән түзүк" дейиш арқилиқ, йиғинға қатнашқан 10 сәрхил дөләтниң хитайға қарши көзқарашта бирлик һасил қилғанлиқидин бешарәт бәргән.

Әнглийә ташқи ишлар министири доминик раб йиғиндин кейин өткүзүлгән мухбирларни күтүвелиш йиғинида америка ташқи ишлар министири билинкин билән ғәрб қиммәт қарашлирини қоғдаш җәһәттә пикир бирлики һасил қилғанлиқини, америка билән болған һәмкарлиқни давамлиқ күчәйтидиғанлиқини, хитайдин өз мәсулийәтлирини ада қилишни тәләб қилидиғанлиқини билдүргән һәмдә хитай билән түзгән хоңкоңға мунасивәтлик әһдинамини әскәртип өткән.

Америка ташқи ишлар министири билинкин болса: "бизниң мәқситимиз хитайни чәкләш яки хитайни бастуруш әмәс, бәлки ғәрбниң қиммәт қарашлири асасида шәкилләнгән хәлқара тәртипни қоғдаш, хитайни өз ичигә алған һәрқандақ дөләтниң униңға бузғунчилиқ қилишидин сақлиниш" дегән.

Түркийә һаҗитәпә университетиниң оқутқучиси, истратегийә мутәхәссиси доктур әркин әкрәм әпәндиниң қаришичә, G7 гуруһиниң бу қетимқи йиғинда уйғурлар мәсилисигә вә хитайни ортақ җазалашқа алаһидә күч сәрп қилиши уйғур дәваси нуқтисидин тарихий бир бөсүш болуп һесаблинидикән.

4-Майдики йиғинда германийә ташқи ишлар министири һайко мас мундақ дегән: "мустәбит дөләтләр яки муштумзор һөкүмранлар өзлириниң сиясий әндизилири арқилиқ әркинлик, демократийәгә җәң елан қилишни изчил давамлаштуруп кәлмәктә. Бу сәвәбтин G7 рамкиси ичидә ортақ қиммәт қарашлирини турғузуш, ортақ истратегийә бәлгиләш яхши бир иш. Биз ғәрбтики 7 дөләт әркин дуняға мәнсупмиз. Биз әркин тиҗарәтни үмид қилимиз, бәзи дөләтләргә охшаш тәңпуңсиз келишимләрни әмәс."

Мас йәнә "иқтисадий мәнпәәт һәммә йәрдә мәвҗут, әмма хитай билән муамилә қилғанда кишилик һоқуқ вә әркинликкә техиму көпрәк етибар бериш лазим" дейиш билән биргә, G7 гуруһиниң хитайға қарши ортақ истратегийә түзүшини тәшәббус қилған.

Голландийәдики вәзийәт анализчиси асийә уйғур ханимниң тәкитлишичә, дуняниң сиясий, иқтисадий вәзийитигә тәсир көрситидиған бу 10 дөләтниң уйғурлар мәсилисини күнтәртипкә қоюши һәм хитайға қарши пикир бирлики шәкилләндүрүши зор тарихий илгириләш санилидикән.

Бу қетимқи G7 йиғиниға явропа иттипақидин чекинип чиққан әнглийәниң тунҗи қетим риясәтчилик қилиши диққәтни қозғайдиған бир амил икән. Анализчиларниң қаришичә, хитай билән болған сүркилиши күнсери күчийиватқан әнглийә бу қетимқи G7 йиғининиң саһибханилиқини, риясәтчиликини үстигә елиш арқилиқ өзиниң ялғуз әмәсликини намаян қилипла қалмай, мәвҗут хәлқара күнтәртипниң иҗадкари вә қоғдиғучилириниң бири болуштәк салаһийитини хитайға йәнә бир қетим көрситип қойған. Муһими, дунядики сәрхил 10 дөләтниң хитайға қарши бир мәвқә астиға җәм болалайдиғанлиқидин бешарәтләр бәргән.

BBC Ниң 4-майдики бу хусуста елан қилған хәвиридә тилға елинишичә, G7 гуруһиниң йиллиқ ички ишләпчиқириш омумий қиммити 40 тирилйон америка доллириға йетидиған болуп, бу пүтүн йәршари иқтисади омумий қиммитиниң йеримини тәшкил қилидикән.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт