Җеффери найис әпәнди: биз хәлқ, бу бизниң салаһийитимиздики әң ярқин бәлгә

Мухбиримиз нуриман
2022.01.13
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
uyghur-sot-kollegiyesi-AP.jpg “уйғур сот коллегийәси” ниң баш сотчиси, атақлиқ адвокат сир җефрей найис(Sir Geoffrey Nice) әпәнди сот һөкүмини җакарлимақта. 2021-Йили 9-декабир, лондон.
AP

Өткән йили 9-декабир күни даңлиқ кишилик һоқуқ адвокати җеффери найис башчилиқида әнглийәниң лондон шәһиридә қурулған “уйғур сот коллегийәси” бирнәччә қетимлиқ гуваһлиқ аңлаш йиғинлирида испат топлаш вә тәкшүрүш елип бериш арқилиқ хитай һөкүмити уйғурларға “ирқий қирғинчилиқ” йүргүзүватиду, дегән һөкүмни чиқарғаниди. Мәзкур сот коллегийәси йәнә хитайниң уйғур вә башқа түркий милләтләргә йүргүзүватқан бастуруш сиясәтлириниң “инсанийәткә қарши җинайәт” икәнликини җакарлиған.

12-январ күни “хитайға қарши парламентлар комитети” йәни “айпәк” (IPAC) шәрқи җәнубий асиядики бир қисим кишилик һоқуқ тәшкилатлири билән бирликтә “‛уйғур сот коллегийәси‚ ниң һөкүми: хитайниң ирқий қирғинчилиқи, инсанийәткә қарши җинайәтлири вә қийин-қистақлири” дегән темида тор йиғини өткүзди. Мәзкур тор муһакимә йиғиниға “уйғур сот коллегийәси” ниң баш сотчиси сир җеффери найис вә униң сәпдашлири, 21 дөләттин 30 дин артуқ муназириләшкүчи вә 45 тин артуқ юқири дәриҗилик һөкүмәт әмәлдарлири тәклип билән қатнашти.

Җеффери найис әпәнди ечилиш сөзи қилип, “уйғур сот коллегийәси” вә униң 11 түрлүк хизмәт принсипи һәққидә тохталди.

У, “уйғур сот коллегийәси” ниң “хитай һөкүмити уйғурларға ирқий қирғинчилиқ йүргүзүватиду”, дегән һөкүми һәққидә тохтилип мундақ деди: “‛уйғур сот коллегийәси‚ дикиләр сиясий паалийәтчи йәни активист әмәс. Бизниң көңүл бөлидиғинимиз дәлил испатлар. Шуни ейтип өтәйки, биз бу йәрдә җинайәт издимидуқ, биз дәлил-испатлар көрситиватқан һәқиқәтни издидуқ. Биз дуч кәлгән мәсилиләрниң бири, биз нәччә қетим хитайни ‛уйғур сот коллегийәси‚ кә қатнишишиға тәклип қилдуқ. Улар қатнишишини рәт қилди. Лекин улар нәқ мәйданда болмисиму, сот коллегийәмиз һечбир шәкилдә уларни нишанға алмидуқ. Уларни тәклип қилдуқ, өзлири қатнишип өзиниң испатлирини оттуриға қоймиди. Биз нишанимиз уларни қарилаш әмәс пәқәт оттуриға чиққан дәлил-испатларни көрситиш. Әгәр охшимиған дөләттин кәлгән 9 киши сизниң дөлитиңизгә қарши охшаш гәп қилса сиз қандақ һес қилисиз? мениңчә улар бу сотқа қатнишиши керәк иди. Лекин улар қатнашмиди. Биз топлиған дәлил-испатларға асасән һөкүм чиқардуқ. Қолимизда болмиған һечқандақ испатқа таянмидуқ.”

Җеффери найис әпәнди сөзини тамамлиғандин кейин йиғинға қатнашқан һәр қайси дөләтләрниң парламент әзалири җеффери найис әпәндидин “уйғур сот коллегийәси” вә һөкүми һәққидә соалларни сориди.

“уйғур сот коллегийәси” ни рәсмий сот әмәс, дәйдиған инкасларға қандақ қарайдиғанлиқини сориғанда, у мундақ деди: “биз әлвәттә сот әмәс, бу яхши тәрипи. Бизниң һечқандақ һоқуқимиз йоқ, лекин бизниң күчлүк йеримизму дәл шу йәрдә. Биз һечқандақ бир һөкүмәтни, парламентни, сотни чоң көрмәймиз. Чүнки улар мәғлуп болса, биз, хәлқ қилишқа тегишлик болған ишларни халиғанчә қилалаймиз. Әгәр бизниң қолимизда муһим испатлар болуп көрситишкә тоғра кәлгәндә һеч иккиләнмәй көрситәләймиз. Бу һәқиқәтән рәсмий сотниң һөкүмидәкла муһим. Бизниң салаһийәт көрситидиған кийимләргә, бәлгиләргә еһтияҗимиз йоқ. Биз хәлқ, бу бизниң салаһийитимиздики әң ярқин бәлгә.”

Җеффери найис әпәнди йәнә коллегийәниң һөкүми тоғрисида соал соралғанда, һөкүмниң дәлил-испатлар билән чиқирилғанлиқи вә бу испатларниң һөкүмәтләрниң, һәр қайси мунасивәтлик тәшкилат вә органларниң ишлитиши үчүн ашкара һалда тор бәткә қоюлғанлиқини билдүргән. Шуңа иҗраийәтниң коллегийәдә әмәс һөкүмәтләрдә икәнликини тәкитлиди.

Җеффери найис әпәндиниң җаваблириға йиғин қатнашқучилири қайиллиқини билдүрүшти, һәқиқәт үчүн көрсәткән тиришчанлиқлириға рәһмәт ейтишти.

Йиғин күнтәртипи бойичә йиғинға қатнашқан һәр қайси дөләтләрниң парламент әзалири “уйғур сот коллегийәси” ниң “хитай һөкүмити уйғурларға ‛ирқий қирғинчилиқ‚ йүргүзүватиду, хитайниң уйғур вә башқа түркий милләтләргә йүргүзүватқан бастуруш сиясәтлири ‛инсанийәткә қарши җинайәт‚” дегән һөкүмигә нисбәтән өзи вәкиллик қилған дөләтләрниң позитсийәси һәққидә айрим-айрим тохталди.

Америка дөләт мәҗлиси әзаси җиф марклий мундақ деди: “америкида, бизниң хәлқимиз шинҗаңда йүз бериватқан мәсилиләргә диққәт қиливатиду. Һөкүмәттики охшимиған пикирдики партийәләрму хитайниң уйғурларға йүргүзгән сияситини ‛ирқи қирғинчилиқ‚ дәп елан қилди. Америка һөкүмити келәр айда өткүзүлидиған бейҗиң қишлиқ олимпик мусабиқисини дипломатик байқут қилидиғанлиқини җакарлиди. Йеқинда байдин һөкүмити ‛уйғур мәҗбурий әмгикиниң алдини илиш қануни‚ ни имзалиди. Йәнә қилишқа тегишлик нурғун ишлар бар. Дуняниң һәр қайси җайлиридики һөкүмәтләрниңму америка һөкүмитигә охшаш тәдбирләрни илишни үмид қилимән. Чүнки көплигән һөкүмәтләр охшаш истратегийәни қоллиниш үчүн охшаш күч чиқарсақ үнүми техиму күчлүк болиду.”

Йиғинға қатнашқан әнглийә, австралийә, йеңи зеландийә, канада, белгийә вә җәнуби африқа қатарлиқ дөләтләрниң һөкүмәт әмәлдарлириму айрим-айрим һалда өз дөлитиниң хитайниң уйғурларға йүргүзүватқан “ирқий қирғинчилиқ” ға қарши әмәлий һәрикәткә өткүзүшкә тиришидиғанлиқини билдүрүшти.

Әнглийә парламентида уйғур мәсилисини аңлитишта актип рол ойнаватқан әнглийә парламент әзаси нусрәт ғәни сөз қилип мундақ деди: “лондонда қурулған ‛уйғур сот коллегийәси‚ мениң һөкүмитимгә өзиниң ролини җари қилдуруш үчүн наһайити еғир бисим қиливатиду. Ирқи қирғинчилиқ йүз бериватқанлиқи ениқ болған мушундақ пәйттә әнглийә буниңға сәл қариса болмайду. Келәр пәйшәнбә күни мән парламентта әнглийә һөкүмитини бу мәсилидә ролини җари қилдурушқа чақириқ қилимән. Әнглийә һөкүмитиму, әнглийә хәлқиму ирқи қирғинчилиққа учраватқан уйғурларниң йәнә мәҗбурий әмгәккә селиниватқанлиқини билиши керәк. Бизниң кийим ишкаплиримиздики нурғун кийимләр уйғур мәҗбурий әмгики арқилиқ ишләпчиқирилған. Шинҗаңдин киргүзүлидиған барлиқ маллар қара тизимликкә киргүзүлүши керәк. Уйғур ирқи қирғинчилиқиға четишлиқ болған хитай әмәлдарлириға қарита җаза тәдбири йүргүзүлүши керәк. Уйғур сот коллегийәси наһайити муһим испатлар билән тәминләпла қалмастин, бәлки һөкүмәтләр, ширкәтләр вә шәхсләр инкар қилалмайдиған наһайити җиддий бир қирғинчилиқниң йүр бериватқанлиқини полаттәк пакитлар билән оттуриға қойди.”

Мәзкур йиғинға қатнашқа дөләтләрниң муһим әмәлдарлириму пикир қатнаштуруп, хитайниң җинайәтлиригә қарши сүкүттә турмайдиғанлиқини ипадиләшти.

Йиғинниң ахирда дуня уйғур қурултийиниң рәиси долқун әйса әпәнди йепилиш сөзи қилди. У, дуня уйғур қурултийи вә муһаҗирәттики уйғурлар намидин “уйғур сот коллегийәси” ниң көрсәткән тиришчанлиқлириға рәһмәт ейтти.

У йәнә һәр қайси һөкүмәтләрни бирликтә “уйғур сот коллегийәси” чиқарған һөкүм, топланған дәлил-испатлар вә хәлқаралиқ қанунларға тайинип хитайниң җинайи җавабкарлиқини сүрүштә қилишқа чақирди.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.