Германийәлик түрк яшларниң уйғур елидики он күнлүк зиярити (1) – чеграда дуч кәлгән соал-сорақлар

Вашингтондин мухбиримиз нуриман тәйярлиди
2024.06.18
Germaniyelik-sayahetchi-Cinan-choban Германийәдики даңлиқ аптомобил ширкитидә боғалтирлиқ билән шуғуллинидиған сенан чобан. 2024-Йили, турпан
Sinan Çoban

Әнәс капли (Enes Kaplı) вә сенан чобан (Sinan Çoban) қатарлиқ германийәлик төт яш бу йил 5-айниң 22-күни қорғас чегра еғизидин уйғур елини зиярәт қилиш үчүн киргән. Уларниң зиярәт мәнзили ғулҗа, үрүмчи, турпан, ақсу вә қәшқәр қатарлиқ уйғурлар мәркәзлик топлишип олтурақлашқан җайлар иди. Америка  һөкүмити 2021-йили 19-январ хитай һөкүмитиниң уйғурларға йүргүзүватқан зулумини “ирқий қирғинчилиқ” дәп җакарлиған иди.

Нөвәттә оператсийә ярдәмчиси кәспи бойичә германийәниң манхиймир (Mannheimer) академийәсидә оқуватқан  23 яшлиқ әнәсниң радийомизға билдүрүшичә, бу униң уйғур елигә иккинчи қетим бериши икән. У тунҗи қетим 2023-йили 21-сентәбирдин 26-сентәбиргичә үрүмчи, турпан вә қәшқәр қатарлиқ шәһәрләрдә бәш күнлүк зиярәттә болған икән. Әнәсниң ейтишичә, хитайға кириш визиси елиш үчүн у германийәниң франкфурт шәһиридики хитай консолханисиға киргән вақитта наһайити бинормал соалларға дуч кәлгән.

Германийәниң манхиймир (Mannheimer) академийәсидә оператсийә ярдәмчиси кәспи бойичә оқуватқан әнәс капли. 2024-Йили, турпан
Германийәниң манхиймир (Mannheimer) академийәсидә оператсийә ярдәмчиси кәспи бойичә оқуватқан әнәс капли. 2024-Йили, турпан
Enes capli

“тунҗи қетим виза алдиғанлиқимни ейтқинимда, таки ‛шинҗаңға баримән‚ дегүчә чатақ чиқмиди. Улар ‛шинҗаң‚ дегән сөзни аңлиғандин кейин  ‛һә, шинҗаң‚ дейишип паспортумни елип ечидики ишханиға керип кетишти. Мудири билән сөзлишиш үчүн керип кәттиму, билмидим. Тәхминән 40-45 минуттин кейин бир аял хадим қолида лиқ соал йезилған бир варақ қәғәз билән алдимға кәлди. Униң тунҗи сориған соали ‛германийәдә сән тонуйдиған уйғур барму? немишқа у йәргә барисән?‚ дейиш болди. Мән һечкимни тонумайдиғанлиқимни, пәқәт саяһәткә баридиғанлиқимни ейттим. Иккинчи соали, ‛немишқа у йәргә саяһәткә барисән?‚ иди. Улар мәндин бу соалға тәпсилий бир җаваб йезип келишимни, мәқситимни ениқ чүшәндүрүшүмни тәләп қилди.  Улар немишқа у йәргә қизиқидиғанлиқимни қайта- қайта сориди, мән үчүн булар бәк ғәлитә соаллар иди. Улар германийәдә мән тонуйдиған уйғурлар бар-йоқлуқини нәччә қетим сориди вә уйғур елидин тонуйдиғанлардин чақириқ әкәлдүрсәм виза елишимниң техиму асан болидиғанлиқини ейтти. Мән һечкимни тонумайдиғанлиқимни ейтип, чиң турдум. Алтә-йәттә һәптә вақит ичидә төт-бәш қетим берип йүрүп ахири биринчи қетимлиқ визани алдим. Иккинчи қетим визаға илтимас қилғинимда, мәндин техиму тәпсилий учур тәләп қилди. Он күнлүк саяһәт пиланимизни, йәни нәгә баримиз, қандақ баримиз, ким билән баримиз, нәдә туримиз, немә иш қилимиз, дегәндәк соалларға тәпсилий җаваб беришимизни тәләп қелинди.  Визани атайин ашу бөлүмниң мудири қолумға бәрди вә йәнә германийәдә уйғурлардин кимләрни тонуйдиғанлиқимни сориди. Мән йәнә һечкимни тонумайдиғанлиқимни ейттим. Ахирида ким билән баридиғанлиқимни сориди вә мюнхенда визиға илтимас қилған бир достум билән биллә баридиғанлиқимни ейтқандин кейин, башқа гәп қилмиди. Мушундақ һәр түрлүк ғәлитә соаллардин кейин, ахири визамни алдим вә өзүмгә ‛уһ, кириш рухситиниму алдим, әмди кейинки қәдәм у йәрниң чеграсидин қандақ кириш‚ дедим. Хитайниң чеграсидин кириш техиму башқичә болған бир маҗира иди.”

Нөвәттә германийәдики даңлиқ аптомобил ширкәтлиридин бирсидә боғалтирлиқ билән шуғуллинидиған, 28 яшлиқ сенанниң ейтишичә, у әнәсниң иҗтимаий таратқу һесабидин униң өткән йили үрүмчи, қәшқәрләрдин тартқан видийолирини көргән. Андин у әнәс билән алақә қилған вә у йәрләргә өзиниңму барғуси барлиқини ейтқан. Шуниң билән бу икки яш өзлириниң йәнә икки дости биллә дейишип, иккинчи қетимлиқ бу сәпәргә биллә чиқишни пиланлиған. Кейин сәпкә қетилған үчәйлән германийә пуқралириниң хитайға визасиз кирип 15 күн туралайдиған сияситигә тоғра кәлгән болуп, консулханиға берип әнәс учриған соалларға җаваб бериштин қутулуп қалған. Әмма чеградин киргәндә йәнила бу түрдики соалларға дуч кәлгән.

“биз хитай чеграсидин киргәндә, улар әнәстин франкфорттики хитай консулханида сориған соалларни биздин йәнә бир қетим сориди. Йәни сән ким, нәгә барисән, немишқа барисән, нәдә турисән, саяһәт пиланиң қандақ?… дегәндәк.”

Германийәдики даңлиқ аптомобил ширкитидә боғалтирлиқ билән шуғуллинидиған сенан чобан билән германийәниң манхиймир (Mannheimer) академийәсидә оператсийә ярдәмчиси кәспи бойичә оқуватқан әнәс капли. 2024-Йили, қәшқәр
Германийәдики даңлиқ аптомобил ширкитидә боғалтирлиқ билән шуғуллинидиған сенан чобан билән германийәниң манхиймир (Mannheimer) академийәсидә оператсийә ярдәмчиси кәспи бойичә оқуватқан әнәс капли. 2024-Йили, қәшқәр
Enes capli

Әнәс вә сенан өзлириниң узундин буян бу сәпәр үчүн пуллирини йеғиватқанлиқини вә һечқандақ бир орун яки шәхстин ярдәм алмиғанлиқини тәкитлиди.

Улар айропилан билән германийәдин қазақистанниң алмута шәһиригә келип, у йәрдин машина билән хитай- қазақистан чеграсиға, йәни қорғас еғизиға кәлгән. Уларниң ейтқинидәк, улар чеграда йәнә қаттиқ соалларға дуч кәлгән, һәтта уларниң бир достиниң исми “һәсән” болғанлиқи үчүн, униң тәкшүрүштин өтүши техиму узун сүрүлгән.

Әнәс чеградин тинч-аман өтүп болғандин кейинки һессиятини мундақ тәсвирлиди: “чеградин тунҗи болуп мән өттүм. Өтүп болғандин кейин, һамилидар бир аялниң узун бир толғақтин кейин ахири йәңгигән бир көрүнүши әқлимгә келип, ‛уһ‚ дедим.”

Улар шундақ қилип бир-бирләп хитай чеграсидин өткән. Синан “узундин буян хиял қилған шәрқий түркистан” тупрақлирини өз көзи билән көрүп лассидә болуп қалған. Униң ейтишичә, у базарда алма сетиватқан җушқун кәйпияттики ғулҗалиқ уйғур бовай-момайларни, кочида әркин ойнап йүргән балиларни әмәс, бәлки көрүнмәс бир қара пәнҗириниң астида тиркишип-тирмишип яшаватқан бир топ чарисиз кишиләрни көргән.

Германийәдин уйғур елигә саяһәткә барған төт нәпәр яшниң чеградин киргәндин кейинки көргән-билгәнлири вә һес қилғанлирини аңлитишни давамлаштуримиз. Уларниң саяһитиниң тунҗи бекити болған ғулҗадики кәчүрмишлирини аңлашқа қизиқсаңлар, диққитиңлар пирограммимизниң кейинки қисмида болғай.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.