Gérmaniyelik türk yashlarning Uyghur élidiki on künlük ziyariti (1) – chégrada duch kelgen so'al-soraqlar

Washin'gtondin muxbirimiz nur'iman teyyarlidi
2024.06.18
Germaniyelik-sayahetchi-Cinan-choban Gérmaniyediki dangliq aptomobil shirkitide boghaltirliq bilen shughullinidighan sénan choban. 2024-Yili, turpan
Sinan Çoban

Enes kapli (Enes Kaplı) we sénan choban (Sinan Çoban) qatarliq gérmaniyelik töt yash bu yil 5-ayning 22-küni qorghas chégra éghizidin Uyghur élini ziyaret qilish üchün kirgen. Ularning ziyaret menzili ghulja, ürümchi, turpan, aqsu we qeshqer qatarliq Uyghurlar merkezlik topliship olturaqlashqan jaylar idi. Amérika  hökümiti 2021-yili 19-yanwar xitay hökümitining Uyghurlargha yürgüzüwatqan zulumini “Irqiy qirghinchiliq” dep jakarlighan idi.

Nöwette opératsiye yardemchisi kespi boyiche gérmaniyening manxiymir (Mannheimer) akadémiyeside oquwatqan  23 yashliq enesning radiyomizgha bildürüshiche, bu uning Uyghur élige ikkinchi qétim bérishi iken. U tunji qétim 2023-yili 21-séntebirdin 26-séntebirgiche ürümchi, turpan we qeshqer qatarliq sheherlerde besh künlük ziyarette bolghan iken. Enesning éytishiche, xitaygha kirish wizisi élish üchün u gérmaniyening frankfurt shehiridiki xitay konsolxanisigha kirgen waqitta nahayiti binormal so'allargha duch kelgen.

Gérmaniyening manxiymir (Mannheimer) akadémiyeside opératsiye yardemchisi kespi boyiche oquwatqan enes kapli. 2024-Yili, turpan
Gérmaniyening manxiymir (Mannheimer) akadémiyeside opératsiye yardemchisi kespi boyiche oquwatqan enes kapli. 2024-Yili, turpan
Enes capli

“Tunji qétim wiza aldighanliqimni éytqinimda, taki ‛shinjanggha barimen‚ dégüche chataq chiqmidi. Ular ‛shinjang‚ dégen sözni anglighandin kéyin  ‛he, shinjang‚ déyiship pasportumni élip échidiki ishxanigha kérip kétishti. Mudiri bilen sözlishish üchün kérip kettimu, bilmidim. Texminen 40-45 minuttin kéyin bir ayal xadim qolida liq so'al yézilghan bir waraq qeghez bilen aldimgha keldi. Uning tunji sorighan so'ali ‛gérmaniyede sen tonuydighan Uyghur barmu? némishqa u yerge barisen?‚ déyish boldi. Men héchkimni tonumaydighanliqimni, peqet sayahetke baridighanliqimni éyttim. Ikkinchi so'ali, ‛némishqa u yerge sayahetke barisen?‚ idi. Ular mendin bu so'algha tepsiliy bir jawab yézip kélishimni, meqsitimni éniq chüshendürüshümni telep qildi.  Ular némishqa u yerge qiziqidighanliqimni qayta- qayta soridi, men üchün bular bek ghelite so'allar idi. Ular gérmaniyede men tonuydighan Uyghurlar bar-yoqluqini nechche qétim soridi we Uyghur élidin tonuydighanlardin chaqiriq ekeldürsem wiza élishimning téximu asan bolidighanliqini éytti. Men héchkimni tonumaydighanliqimni éytip, ching turdum. Alte-yette hepte waqit ichide töt-besh qétim bérip yürüp axiri birinchi qétimliq wizani aldim. Ikkinchi qétim wizagha iltimas qilghinimda, mendin téximu tepsiliy uchur telep qildi. On künlük sayahet pilanimizni, yeni nege barimiz, qandaq barimiz, kim bilen barimiz, nede turimiz, néme ish qilimiz, dégendek so'allargha tepsiliy jawab bérishimizni telep qélindi.  Wizani atayin ashu bölümning mudiri qolumgha berdi we yene gérmaniyede Uyghurlardin kimlerni tonuydighanliqimni soridi. Men yene héchkimni tonumaydighanliqimni éyttim. Axirida kim bilen baridighanliqimni soridi we myunxénda wizigha iltimas qilghan bir dostum bilen bille baridighanliqimni éytqandin kéyin, bashqa gep qilmidi. Mushundaq her türlük ghelite so'allardin kéyin, axiri wizamni aldim we özümge ‛uh, kirish ruxsitinimu aldim, emdi kéyinki qedem u yerning chégrasidin qandaq kirish‚ dédim. Xitayning chégrasidin kirish téximu bashqiche bolghan bir majira idi.”

Nöwette gérmaniyediki dangliq aptomobil shirketliridin birside boghaltirliq bilen shughullinidighan, 28 yashliq sénanning éytishiche, u enesning ijtima'iy taratqu hésabidin uning ötken yili ürümchi, qeshqerlerdin tartqan widiyolirini körgen. Andin u enes bilen alaqe qilghan we u yerlerge öziningmu barghusi barliqini éytqan. Shuning bilen bu ikki yash özlirining yene ikki dosti bille déyiship, ikkinchi qétimliq bu seperge bille chiqishni pilanlighan. Kéyin sepke qétilghan ücheylen gérmaniye puqralirining xitaygha wizasiz kirip 15 kün turalaydighan siyasitige toghra kelgen bolup, konsulxanigha bérip enes uchrighan so'allargha jawab bérishtin qutulup qalghan. Emma chégradin kirgende yenila bu türdiki so'allargha duch kelgen.

“Biz xitay chégrasidin kirgende, ular enestin frankforttiki xitay konsulxanida sorighan so'allarni bizdin yene bir qétim soridi. Yeni sen kim, nege barisen, némishqa barisen, nede turisen, sayahet pilaning qandaq?… dégendek.”

Gérmaniyediki dangliq aptomobil shirkitide boghaltirliq bilen shughullinidighan sénan choban bilen gérmaniyening manxiymir (Mannheimer) akadémiyeside opératsiye yardemchisi kespi boyiche oquwatqan enes kapli. 2024-Yili, qeshqer
Gérmaniyediki dangliq aptomobil shirkitide boghaltirliq bilen shughullinidighan sénan choban bilen gérmaniyening manxiymir (Mannheimer) akadémiyeside opératsiye yardemchisi kespi boyiche oquwatqan enes kapli. 2024-Yili, qeshqer
Enes capli

Enes we sénan özlirining uzundin buyan bu seper üchün pullirini yéghiwatqanliqini we héchqandaq bir orun yaki shexstin yardem almighanliqini tekitlidi.

Ular ayropilan bilen gérmaniyedin qazaqistanning almuta shehirige kélip, u yerdin mashina bilen xitay- qazaqistan chégrasigha, yeni qorghas éghizigha kelgen. Ularning éytqinidek, ular chégrada yene qattiq so'allargha duch kelgen, hetta ularning bir dostining ismi “Hesen” bolghanliqi üchün, uning tekshürüshtin ötüshi téximu uzun sürülgen.

Enes chégradin tinch-aman ötüp bolghandin kéyinki héssiyatini mundaq teswirlidi: “Chégradin tunji bolup men öttüm. Ötüp bolghandin kéyin, hamilidar bir ayalning uzun bir tolghaqtin kéyin axiri yenggigen bir körünüshi eqlimge kélip, ‛uh‚ dédim.”

Ular shundaq qilip bir-birlep xitay chégrasidin ötken. Sinan “Uzundin buyan xiyal qilghan sherqiy türkistan” tupraqlirini öz közi bilen körüp lasside bolup qalghan. Uning éytishiche, u bazarda alma sétiwatqan jushqun keypiyattiki ghuljaliq Uyghur boway-momaylarni, kochida erkin oynap yürgen balilarni emes, belki körünmes bir qara penjirining astida tirkiship-tirmiship yashawatqan bir top charisiz kishilerni körgen.

Gérmaniyedin Uyghur élige sayahetke barghan töt neper yashning chégradin kirgendin kéyinki körgen-bilgenliri we hés qilghanlirini anglitishni dawamlashturimiz. Ularning sayahitining tunji békiti bolghan ghuljadiki kechürmishlirini anglashqa qiziqsanglar, diqqitinglar pirogrammimizning kéyinki qismida bolghay.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.