Gérmaniyening xitayni tereqqiyat meblighi bilen teminligenliki barghanséri küchlük qarshiliqqa duch kelmekte

Ixtiyariy muxbirimiz ekrem
2021-01-13
Share
Gérmaniyening xitayni tereqqiyat meblighi bilen teminligenliki barghanséri küchlük qarshiliqqa duch kelmekte Gérmaniye bash ministiri an'géla mérkélning béyjingdiki ziyaritidin ilgiri tyen'enmén meydanida lepildep turghan gérmaniye we xitay dölet bayriqi. 2018-Yili 23-may, béyjing.
REUTERS

Gérmaniyening 2013-yilidin bashlap xitayni 503 milyon yawro tereqqiyat meblighi bilen teminlep kelgenliki qattiq eyiblenmekte.

12-Yanwar gérmaniyediki tesiri zor gézitlerdin "Süretler" géziti "Bérlin xitayning yéngi yipek yoli qurulushining tereqqiyatini meblegh bilen teminligen" namliq uzun hejimlik bir maqale élan qildi. Maqalida gérmaniye tereqqiyat fondi jem'iyiti xitaygha qerz bergen 503 milyon yawroning qandaq sahelerge serp qilin'ghanliqi toghrisidiki sanliq melumatlar deliller bilen ashkarilan'ghan bolup, bérlin hökümiti bu seweblik qattiq tenqidlen'gen.

Xitayning "Yéngi yipek yoli" qurulushining mahiyiti pash qilin'ghan bu maqale mundaq jümle bilen bashlan'ghan: "Dunyadiki eng chong bu mustebit dölet özige qaltis ishenmekte. U milyonlighan Uyghur musulmanlirini jaza lagérlirigha qamidi we ularni qul qilip ishlitishke yol qoydi. En'gliye bilen 1997-yili tüzgen 'bir dölette ikki xil tüzüm' kélishimnamisini chörüp tashlap, dunyagha bergen wedisidin yüz oridi. U 2025-yiligha qeder qandaqla charilerge muraji'et qilip bolmisun teywenni boy sundurmaqchi boluwatidu. Shuning bilen bir waqitta, kommunistik partiye dunya miqyasidiki tesir küchini barghanséri kéngeytmekte. Xitayning tashqi munasiwet istratégiyesining yadrosi 'yéngi yipek yoli' qurulushi bolmaqta."

Maqalida bayan qilinishiche, gérmaniye tereqqiyat fondi jem'iyiti 2013-yilidin buyan xitaygha bérip kelgen 503 milyon yawro tereqqiyat meblighini "Yéngi yipek yoli qurulushigha serp qilishqa bolmaydu" dégen shert bilen bergen. Biraq xitay uning 283 milyon yawrosini asiya we afriqa ellirige sozulghan "Yéngi yipek yoli" qurulushigha ishletken. Buning ichide afriqada serp qilghini 130 milyon yawro, asiyada serp qilghini 152 milyon yawro bolghan. Xitay bu ikki qit'ediki 17 dölet bilen "Yéngi yipek yoli" qurulushigha munasiwetlik her xil iqtisadiy kélishimlerni imzalighan. Mesilen: afghanistan bilen 18 milyon yawroluq, bén'gal (ban'gladésh) bilen 74 milyon yawroluq, tajikistan bilen 1.3 Milyon yawroluq, özbékistan bilen 36 ming yawroluq kélishimlerni tüzgen. Maqalida xitay kélishim tüzgen bu 17 döletning ismi we kélishimning omumi sommisi ochuq bayan qilin'ghan.

Bérlin hökümitining bu qilmishi hakimiyet béshidiki erkin démokratlar partiyesi, yéshillar partiyesi we yawropa parlaméntidiki konsérwatiplar partiyesining bir qisim ezalirining küchlük tenqidige duch kelgen. Gerche bu mebleghning xitaygha némige bérilgenliki toghrisida bérlin hökümiti özlirini herqanche aqlighan bolsimu, parlamént ezalirini qayil qilalmighan.

Gérmaniye erkin démokratlar partiyesining parlaménttiki ezasi olaf in der bék "Süretler" gézitining bu xusustiki ziyaritini qobul qilghanda ochuq qilip: "Xitay kommunistik partiyesining yéngi yipek yoli qurulushi qandaqtur bir merhemet qurulushi emes, belki u kishilik hoquq barghanséri zawalliqqa yüz tutuwatqan bir döletning muzdek soghuq gi'opolitik tesirining alemge kéngiyishidur" dégen. U yene bérlin hökümitini tenqid qilip: "Hazirgha qeder bilgenlirimizge bina'en éytqanda, fédératsiye hökümitining kishilik hoquq depsendichilikige pütünley sel qarishi we xitayning kéngeymichilik siyasitige qarita istratégiyesidiki susluqlar heqiqeten nomus qilarliq derijige yetti, bu gérmaniyening exlaqiy ölchemlirige bolghan ishenchi yoqitidu" dégen hemde hökümetni "Baj tölewatqan gérman puqralirini ixtiyari bolmighan bir halda xitay xelq jumhuriyitige shérik qilip qoymasliq lazim" dégenlerni tilgha alghan.

Konsérwatiplar partiyesining yawropa parlaméntidiki ezasi miriyam lékisman "Süretler" gézitining bu heqtidiki ziyaritini qobul qilghanda xitayning "Yéngi yipek yoli" qurulushi toghrisida toxtilip: "Atalmish yéngi yipek yoli qurulushi hergizmu heqiqiy menidiki ul eslihe qurulushi emes. U xitay kommunistik partiyesining ughrapiyewi siyasi'et qurulushidur. Xitay dölet rehbirining bashqa döletlerde yaratqan selbiy tesiri, döletlerni qerzge boghushtin tartip uning hakimiyetlirini chérikleshtürüshkiche bolghan qilmishliri hemmige ayan".

Yawropa parlaménti tashqi ishlar komitétining bir xadimi bu heqte toxtalghanda "Gérmaniyening xitayning bu büyük qurulushini meblegh jehettin qollishi, emeliyette mustebit bir hakimiyetning jughrapiyewi siyasiy arzusini qollighan bilen barawerdur" dégen. Yawropa ittipaqi xitay-yawropa munasiwetliri komitétining re'isi, yéshillar partiyesining yawropa parlaméntidiki wekili rayinhard bütikofér bolsa "Gérmaniye fédératsiye hökümiti qanchilik perdazlimisaq, u xitayning jughrapiyewi siyasiy qara niyitini emelge ashurushigha meblegh jehettin yardem qilghanliqini yoshuralmaydu. Fédératsiye hökümiti hélihem burun qolgha keltürgen utuqlirining shérin chüshini tekrar körüwatidu. Emma buning bedilige xitay bizdin hessilep payda almaqta".

Xitayning "Yéngi yipek yoli" pilanining mahiyette tajawuzchiliq xaraktérige ige ikenlikini eskertken Uyghur ziyaliysi perhat muhemmidi ependi, xitayning bu pilan'gha maslashturup gherb elliride "Kungzi institutliri" arqiliq idé'ologiyilik tajawuzchiliqnimu teng élip bériwatqanliqini tekitlidi.

Xewerde ilgiri sürülüshiche, gérmaniye tereqqiyat fondi jem'iyitining xitaygha bergen 500 milyon yawroluq tereqqiyat meblighi eslide türlük pen-téxnika sahesige, terbiyelesh orunlirigha ishlitilish sherti bilen bérilgen. Biraq xitay 2016-yilidin étibaren Uyghur diyarida jaza lagérlirini tesis qilip milyonlighan insanni qamighan, xongkongda zorawanliqni bashlighan hemde teywen tehditini kücheytken, bolupmu koruna wabasi xitaydin tarqilip dunyagha zor balasi-apetlerni élip kelgendin kéyin gérmaniye axbarat saheside bu mebleghni qayturuwélish, xitaydek mustebit bir hakimiyetni tereqqiyat meblighi bilen teminlep uning jinayetlirige shérik bolmasliq idiyeliri bash kötürgen. Emma bérlin hökümiti bu mebleghning jayigha ishlitiliwatqanliqini, uning kishilik hoquq depsendichiliki yaki xitayning "Yéngi yipek yoli" qurulushi bilen alaqisi yoqluqini izchil tekitlep kelgen.

Biraq "Bérlin xitayning yéngi yipek yoli qurulushining tereqqiyatini meblegh bilen teminligen" namliq bu maqale delil-ispatliri bilen bérlin hökümitini yalghanchigha aylandurup qoyghan.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet