Тейо соммәр: германийә хитайни җазалимақчи болса, конкрет тәдбирләргә мураҗиәт қилиши лазим

Ихтиярий мухбиримиз әкрәм
2021-04-28
Share
Тейо соммәр: германийә хитайни җазалимақчи болса, конкрет тәдбирләргә мураҗиәт қилиши лазим Германийәлик тарихчи вә тәшвиқатчи тейо соммәр(Theo Sommer) әпәнди.
bucerius-summer-school.de

Германийәлик тарихчи вә тәшвиқатчи тейо соммәр германийәдә нәшрдин чиқидиған "заман гезити" да 27-апрел "әхлақ билән мәнпәәт арисида" намлиқ бир мақалә елан қилип, хитайни җазалаш үчүн конкретни тәдбирләргә мураҗиәт қилиш тәшәббусида болди.

"әхлақ билән мәнпәәт арисида" намлиқ мақалә мундақ башланған: "хитайни уйғурлар үстидин ирқий қирғинчилиқ йүргүзүш билән әйибләш пәқәтла символ характерлик бир сиясәттур. Әгәр бирав буниңдин бир нәтиҗә көзлисә, конкретни соалларни оттуриға ташлап, униңға конкретни җавабларни бериши лазим. 5-Айда германийә парламенти хитайниң уйғурлар үстидин йүргүзүватқан зулумлири ‹ирқий қирғинчилиқ' дәп бекитмәкчи, йәни ‹ирқий қирғинчилиқ'ни қанунлаштуруш қарарини алмақчи болуватиду. Канада парламенти вә голландийә парламенти буни әмәлгә ашурди. Охшаш мәсилә тоғрисида белгийә вә италийәдә муназириләр давам қиливатиду. Доналд трампиниң ташқи ишлар министири майик помпийодин кейинки байден һөкүмитиму кишилик һоқуқ доклатлирида шинҗаңдики мусулман уйғурларға қаритилған бастурушларни ‹ирқий қирғинчилиқ' дәп атиди. Әнглийә авам палатасиму алдинқи һәптә лондонда 3 саәттин артуқ давам қилған талаш-тартиштин кейин қарар мақуллап, хитай хәлқ җумһурийитиниң уйғурларға қарита йүргүзүватқан сиясәтлириниң ирқий қирғинчилиққа ятидиғанлиқини муәййәнләштүрди".

1930-Йили туғулған, 1942-йилидин 1945-йилиғичә "адолф гитлер мәктипи" дә оқуған, 1974-йилидин 1982-йилиғичә германийәниң сабиқ маш министири һелмут шимид билән биргә ишлигән, нөвәттә "заман гезити" ниң кәспий язғучиси, 30 дин артуқ тарихий, сиясий китабларниң аптори болған 90 яшлиқ тейо соммәр әпәнди мақалисидә йәнә бундақ ибариләргә орун бериду: "һазир бир мәдәнийәт йоқитиливатиду. Мусулман уйғурлар чин йүрикидин чуңқур өзгириш ясап, өзлириниң әхлақидин вә өрп-адитидин ваз кечишкә мәҗбурлиниватиду. Уларниң күндилик һаяти, ислами адәтлири, чәтәл саяһити вә чәтәл билән болған алақисигә даир барлиқ учурлар хитайниң санлиқ мәлуматлар амбириға қачиланди. Имамлар бошитилди, мәсчитләр чеқилди. Милйонлиған уйғурлар айлап, һәтта йиллап қайта тәрбийәләш лагерлириға қамилип меңә ююш оператсийәсигә дуч кәлди. Улар хитайчә өгинишкә вә хитайниң түгимәс тәшвиқат филимлирини көрүшкә мәҗбурланди. Нурғунлиған тутқунлар кейинчә мәҗбурий әмгәккә мәһкум қилинди. Бу хил сиясәтниң аялларға болған тәсири адәттин ташқири зор болди."

"әхлақ билән мәнпәәт арисида" намлиқ мақалида йәнә шулар баян қилиниду: "бейҗиң һөкүмити узунғичә җаза лагерлириниң мәвҗутлуқини инкар қилди. Һазир лагерларни етирап қилип, уни намратлиқтин қутулдуридиған вә терроризмниң мәнбәсини йоқитидиған ‹кәспий тәрбийәләш мәркизи' дәп пәрдазлап көрсәтмәктә. 2019-Йили ашкариланған 403 бәтлик хитайниң мәхпий һөҗҗәтлиридә һәтта тутқунларниң чачлирини мәҗбурий кесиветиштәк кишини ғәзәпләндүридиған вәһшийликләрму көрситип берилгән. Сүний һәмраһ сүрәтлириниң байқиғанлирини вә хитай мутәхәссиси адриян зенизниң тилға алғанлирини ғәрб мухбирлириниң ахбаратлири испатлимақта".

Бирақ, хитайниң һазир лагер сияситини қанунлаштуруп, уни дуняға сотсиялистик түзүлминиң әвзәллики қилип тәсвирләватқанлиқини әскәрткән голландийәдики уйғур вәзийәт анализчиси асийә ханим, ғәрбниң өз қиммәт қарашлириға мухалип келидиған бу хил хитай сәпсәтисигә барғансери чуңқур диққәттә болуватқанлиқини тәкитлиди.

Тейо соммәр әпәнди мақалисидә "әгәр германийә хитайни җазалимақчи болса, һәқиқий үнүми болидиған конкретни тәдбирләргә мураҗиәт қилиши лазим" лиқини илгири сүриду. У мундақ дәйду: "хитайни ирқий қирғинчилиқ билән әйибләш, пәқәтла символ характерлик сиясәттур. Бу германийә парламент әзалириниң виҗдан азабини йәңгиллитиштә ишқа ярайду. Әмма буниң һәқиқий бир үнүми болмайду. Әгәр сиз хитайға растинила тәсир көрситимән десиңиз, конкретни тәдбирләргә мураҗиәт қилишиңиз лазим. Мәсилән; шинҗаңни германийә-хитай содисидики тәминләш зәнҗиридин қанчилик узақлаштуралаймиз? бейҗиңниң бу сәвәблик бизниң ширкәтлиримизгә йүргүзидиған җазалирини қобул қилиш үчүн қандақ тәдбирләрни елишимиз керәк? хитайниң явропаға салидиған мәбләғлирини қандақ чәклийәләймиз, һәтта уни рәт қилип, қандақ баһаларни алдинқи шәрт қилип қоялаймиз? буниңдин башқа, бейҗиңниң тәсир күчини кеңәйтиш үчүн хизмәт қилидиған хитайниң йираққа созулған узун қоли болған германийәдики куңзи институтлирини вә хитайниң оқуғучилар уюшмилирини тақаш керәкму-йоқ? бу нормал илмий алақә вә һәмкарлиқларға тәсир көрситәмду қандақ? бизниң тәнһәрикәтчилиримиз хитайниң 2022-йиллиқ бейҗиң қишлиқ олимпик мусабиқисини байқут қилса қандақ болиду?"

Германийәдики уйғур зиялийси абдушүкүр һаҗим бу һәқтә тохталғанда, хитайниң уйғурлар үстидин елип бериватқан ирқий қирғинчилиқини вә дуняға хоҗа болуш қара нийитини барғансери чуңқур чүшинип йәткән ғәрб кишилиридин хитайға кәскин җаза йүргүзүшни тәшәббус қилғучилар саниниң көпийиватқанлиқини тилға алди.

Тейо соммәр әпәнди нөвәттики уйғур ирқий қирғинчилиқи вәзийитиниң демократийә дунясини алийҗанаб миллий принсип билән мәнпәәт оттуридики тоқунушни мувапиқ һәл қилиш үстидә издинишкә қиставатқанлиқини әскәртип өткәндин кейин мақалисини мундақ җүмлә билән хуласиләйду: "бирақ, қачанла болмисун биз әхлақ билән мәнпәәт оттурисидики тоқунушқа дуч кәлгәндә, қобул қилишқа болмайдиған нәрсиләрни қанчилик қобул қилиш лазимлиқи яки чоқум қобул қилиш зөрүрлүки һәққидә һаман бир қарар чиқиришқа мәҗбуриймиз".

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт