Téyo sommer: gérmaniye xitayni jazalimaqchi bolsa, konkrét tedbirlerge muraji'et qilishi lazim

Ixtiyariy muxbirimiz ekrem
2021-04-28
Share
Téyo sommer: gérmaniye xitayni jazalimaqchi bolsa, konkrét tedbirlerge muraji'et qilishi lazim Gérmaniyelik tarixchi we teshwiqatchi téyo sommer(Theo Sommer) ependi.
bucerius-summer-school.de

Gérmaniyelik tarixchi we teshwiqatchi téyo sommer gérmaniyede neshrdin chiqidighan "Zaman géziti" da 27-aprél "Exlaq bilen menpe'et arisida" namliq bir maqale élan qilip, xitayni jazalash üchün konkrétni tedbirlerge muraji'et qilish teshebbusida boldi.

"Exlaq bilen menpe'et arisida" namliq maqale mundaq bashlan'ghan: "Xitayni Uyghurlar üstidin irqiy qirghinchiliq yürgüzüsh bilen eyiblesh peqetla simwol xaraktérlik bir siyasettur. Eger biraw buningdin bir netije közlise, konkrétni so'allarni otturigha tashlap, uninggha konkrétni jawablarni bérishi lazim. 5-Ayda gérmaniye parlaménti xitayning Uyghurlar üstidin yürgüzüwatqan zulumliri 'irqiy qirghinchiliq' dep békitmekchi, yeni 'irqiy qirghinchiliq'ni qanunlashturush qararini almaqchi boluwatidu. Kanada parlaménti we gollandiye parlaménti buni emelge ashurdi. Oxshash mesile toghrisida bélgiye we italiyede munaziriler dawam qiliwatidu. Donald trampining tashqi ishlar ministiri mayik pompiyodin kéyinki baydén hökümitimu kishilik hoquq doklatlirida shinjangdiki musulman Uyghurlargha qaritilghan basturushlarni 'irqiy qirghinchiliq' dep atidi. En'gliye awam palatasimu aldinqi hepte londonda 3 sa'ettin artuq dawam qilghan talash-tartishtin kéyin qarar maqullap, xitay xelq jumhuriyitining Uyghurlargha qarita yürgüzüwatqan siyasetlirining irqiy qirghinchiliqqa yatidighanliqini mu'eyyenleshtürdi".

1930-Yili tughulghan, 1942-yilidin 1945-yilighiche "Adolf gitlér mektipi" de oqughan, 1974-yilidin 1982-yilighiche gérmaniyening sabiq mash ministiri hélmut shimid bilen birge ishligen, nöwette "Zaman géziti" ning kespiy yazghuchisi, 30 din artuq tarixiy, siyasiy kitablarning aptori bolghan 90 yashliq téyo sommer ependi maqaliside yene bundaq ibarilerge orun béridu: "Hazir bir medeniyet yoqitiliwatidu. Musulman Uyghurlar chin yürikidin chungqur özgirish yasap, özlirining exlaqidin we örp-aditidin waz kéchishke mejburliniwatidu. Ularning kündilik hayati, islami adetliri, chet'el sayahiti we chet'el bilen bolghan alaqisige da'ir barliq uchurlar xitayning sanliq melumatlar ambirigha qachilandi. Imamlar boshitildi, meschitler chéqildi. Milyonlighan Uyghurlar aylap, hetta yillap qayta terbiyelesh lagérlirigha qamilip ménge yuyush opératsiyesige duch keldi. Ular xitayche öginishke we xitayning tügimes teshwiqat filimlirini körüshke mejburlandi. Nurghunlighan tutqunlar kéyinche mejburiy emgekke mehkum qilindi. Bu xil siyasetning ayallargha bolghan tesiri adettin tashqiri zor boldi."

"Exlaq bilen menpe'et arisida" namliq maqalida yene shular bayan qilinidu: "Béyjing hökümiti uzun'ghiche jaza lagérlirining mewjutluqini inkar qildi. Hazir lagérlarni étirap qilip, uni namratliqtin qutulduridighan we térrorizmning menbesini yoqitidighan 'kespiy terbiyelesh merkizi' dep perdazlap körsetmekte. 2019-Yili ashkarilan'ghan 403 betlik xitayning mexpiy höjjetliride hetta tutqunlarning chachlirini mejburiy késiwétishtek kishini ghezeplendüridighan wehshiyliklermu körsitip bérilgen. Sün'iy hemrah süretlirining bayqighanlirini we xitay mutexessisi adriyan zénizning tilgha alghanlirini gherb muxbirlirining axbaratliri ispatlimaqta".

Biraq, xitayning hazir lagér siyasitini qanunlashturup, uni dunyagha sotsiyalistik tüzülmining ewzelliki qilip teswirlewatqanliqini eskertken gollandiyediki Uyghur weziyet analizchisi asiye xanim, gherbning öz qimmet qarashlirigha muxalip kélidighan bu xil xitay sepsetisige barghanséri chungqur diqqette boluwatqanliqini tekitlidi.

Téyo sommer ependi maqaliside "Eger gérmaniye xitayni jazalimaqchi bolsa, heqiqiy ünümi bolidighan konkrétni tedbirlerge muraji'et qilishi lazim" liqini ilgiri süridu. U mundaq deydu: "Xitayni irqiy qirghinchiliq bilen eyiblesh, peqetla simwol xaraktérlik siyasettur. Bu gérmaniye parlamént ezalirining wijdan azabini yenggillitishte ishqa yaraydu. Emma buning heqiqiy bir ünümi bolmaydu. Eger siz xitaygha rastinila tesir körsitimen désingiz, konkrétni tedbirlerge muraji'et qilishingiz lazim. Mesilen؛ shinjangni gérmaniye-xitay sodisidiki teminlesh zenjiridin qanchilik uzaqlashturalaymiz? béyjingning bu seweblik bizning shirketlirimizge yürgüzidighan jazalirini qobul qilish üchün qandaq tedbirlerni élishimiz kérek? xitayning yawropagha salidighan mebleghlirini qandaq chekliyeleymiz, hetta uni ret qilip, qandaq bahalarni aldinqi shert qilip qoyalaymiz? buningdin bashqa, béyjingning tesir küchini kéngeytish üchün xizmet qilidighan xitayning yiraqqa sozulghan uzun qoli bolghan gérmaniyediki kungzi institutlirini we xitayning oqughuchilar uyushmilirini taqash kérekmu-yoq? bu normal ilmiy alaqe we hemkarliqlargha tesir körsitemdu qandaq? bizning tenheriketchilirimiz xitayning 2022-yilliq béyjing qishliq olimpik musabiqisini bayqut qilsa qandaq bolidu?"

Gérmaniyediki Uyghur ziyaliysi abdushükür hajim bu heqte toxtalghanda, xitayning Uyghurlar üstidin élip bériwatqan irqiy qirghinchiliqini we dunyagha xoja bolush qara niyitini barghanséri chungqur chüshinip yetken gherb kishiliridin xitaygha keskin jaza yürgüzüshni teshebbus qilghuchilar sanining köpiyiwatqanliqini tilgha aldi.

Téyo sommer ependi nöwettiki Uyghur irqiy qirghinchiliqi weziyitining démokratiye dunyasini aliyjanab milliy prinsip bilen menpe'et otturidiki toqunushni muwapiq hel qilish üstide izdinishke qistawatqanliqini eskertip ötkendin kéyin maqalisini mundaq jümle bilen xulasileydu: "Biraq, qachanla bolmisun biz exlaq bilen menpe'et otturisidiki toqunushqa duch kelgende, qobul qilishqa bolmaydighan nersilerni qanchilik qobul qilish lazimliqi yaki choqum qobul qilish zörürlüki heqqide haman bir qarar chiqirishqa mejburiymiz".

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet