Kishilik hoquq teshkilatliri ghayib qazaq yazghuchi nagiz muhemmed heqqide jiddiy heriket bashlidi

Muxbirimiz erkin
2020-04-29
Share
saqchi-uyghurda-muxbir-cheklesh.jpg Lagérlar ehwalini igilesh üchün barghan afp ning muxbirining lagérgha yéqinlashqanda saqchi teripidin tosuwélin'ghan we qoghliwétilgen körünüshi. 2019-Yili 2-iyun, atush.
AFP

Xelq'ara kechürüm teshkilati bilen dunya Uyghur qurultiyi jiddiy chaqiriq élan qilip, altayliq ghayib qazaq yazghuchi, altay gheyriy maddiy medeniyet ishxanisining sabiq xadimi nagiz muhemmedning teqdiridin qattiq endishe qiliwatqanliqi, Uyghur aptonom rayoni da'irilirining uning qeyerde ikenlikini ashkarilishini telep qilghan. Ular chaqiriqida, kishilerning Uyghur aptonom rayonluq türme bashqurush idarisining bashliqi wang jyanggha xet yézip, nagiz muhemmetning ehwali, uning hazir qeyerde ikenlikini sürüshtürüshni telep qilghan.

Xelq'ara kechürüm teshkilatining chaqiriqida qeyt qilinishiche, nagiz muhemmed 2018-yili 3-ayda qazaqistan'gha chiqip qaytip kélishide qolgha élin'ghan. Uning a'ilisidikiler nagiz muhemmedning qolgha élinishigha uning buningdin 10 nechche yil burun dostliri bilen kechlik ziyapet ötküzüp, qazaqistan musteqilliq künini tebriklishi seweb bolghanliqi, uning "Bölgünchilik" bilen eyiblinip, mexpiy sotlan'ghanliqi we 7 yilliq késilgenlikini bildürgen.

Biz 29-aprél Uyghur aptonom rayonluq türme bashqurush idarisi we shundaqla nagiz muhemmedning burunqi xizmet orni bolghan altay gheyriy maddiy medeniyet ishxanisigha téléfon qilghan bolsaqmu, lékin héchkim almidi. Qazaqistandiki pa'aliyetchiler uning ürümchidiki türmide tutup turuluwatqan bolushi mumkinlikini bildürdi. Nagiz muhemmed heqqidiki bu sözlerni qazaqistandiki pa'aliyetchi begzat 29-aprél ziyaritimizni qobul qilghanda éytti.

Xitayning 2017-yili bashlan'ghan chong tutqunida uning asasliq nishanlirining biri yerlik yazghuchi, sha'ir, sen'etchilerge qaritilghan. Amérikadiki "Uyghur kishilik hoquq qurulushi" ning qeyt qilishiche, ular bu herikette tutqun qilin'ghan 386 neper Uyghur ziyaliysini éniqlap chiqqan. Nagiz muhemmed mushu mezgilde tutqun qilinip, késilgen qazaq ziyaliylirining biridur. Amérika qelemkeshler jem'iyiti 29-aprél nagiz muhemmetning mesilisige inkas bildürüp, xitayni rayondiki "Medeniyet zorawanliq siyasiti" ge xatime bérishke chaqirdi.

Mezkur teshkilatning ipade erkinliki siyasiti we tetqiqati ishliri diréktori jéymis téygér bu heqtiki ziyaritimizni qobul qilghanda mundaq dédi: "Biz ularni bu xil medeniyet zorawanliq siyasitige derhal xatime bérip, her bir insanning öz medeniyet en'enisi bolidighanliqini étirap qilishqa chaqirimiz. Biz shundaqla yene ularning xitay asasi qanuni we uning térritoriyelik aptonomiye qanunidiki ichki mes'uliyitini xatirilitimiz. Biz ularni az sanliq milletlerning medeniyitige hörmet qilishqa chaqirghinimizda, biz yene ularni özlirining asasi qanuni, alaqidar qanunlirigha we xelq'ara kishilik hoquq qanunlirining tüp prinsiplirighimu hörmet qilishqa chaqirghan bolimiz".

Dunya Uyghur qurultiyining ilgiri sürüshiche, nagiz muhemmedning türmige tashlinishi sherqiy türkistandiki qazaq we Uyghurlarning qattiq teqib astida ikenliki, ularning tüp insan heqlirining éghir depsende qiliniwatqanliqini körsitip béridiken. Uning bayanatida, xitayning "Qanun-belgilimilridiki müjmellik herqandaq ammiwi we diniy ipadilerni jinayetleshtürüp, rayonda héchqandaq awazgha boshluq qoymighanliqi" tekitlen'gen.

Mezkur teshkilatning programma mes'uli zumret'ay erkin 29-aprél radi'oyimizning ziyaritini qobul qilip, xitayning chong tutqunda Uyghur we qazaq medeniyet serxillirini meqsetlik nishan'gha alghanliqini bildürdi. U mundaq dédi: "Tutqun qilin'ghan bu ademlerge qarisingiz ularning hemmisi jem'iyette awazi bar, özining medeniyitige töhpe qoshuwatqan ademler. Xitayning meqsiti medeniyitimizni yoqitish bolghachqa nishanini bu ademlerge qaratti, dep oylaymiz".

Amérika qelemkeshler jem'iyitidiki jéymis téygér xitayning mezkur rayondiki tüp meqsitige qarita uning bilen oxshash pikirde. U xitayning meqsitining rayondiki yerlik milletlerning medeniyitini yoqitish ikenlikini bildürüp mundaq deydu: "Xitay kompartiyesining shinjangdiki siyasiti dewrimizdiki eng qebih kishilik hoquq apitige wekillik qilidu. Bu dewrimizde héch körülüp baqmighan söz erkinliki, ipade erkinliki, diniy, medeniyet we til hoquqigha qarita sistémiliq bir basturushni öz ichige alidu. Shunga, xitay hökümitining bu basturushta Uyghur we bashqa millet yazghuchilirini, sha'ir, zhurnalist, neshriyatchi we ziyaliy qatarliq medeniyet serxillirini nishan'gha élishi shübhisiz. Pakit shuki, buningda nurghun Uyghur we bashqa millet ziyaliyliri we ijadkarliri yighiwélindi, tutqun qilindi yaki ghayib boldi. Nahayiti éniqki, bu siyasetning achquchluq meqsiti rayondiki milletlerning medeniyitini yoqitishtur".

Uning tekitlishiche, bir hökümetning 21-esirde bashqa medeniyetni yoqitishqa urunushi "Exlaqiy krizis" iken. U mundaq dédi: "Bu milletlerning medeniyiti omumyüzlük tehditke duch kelmekte. Bu yerde pütün bir medeniyetning yoqilish xewpi mewjut. Özining medeniyitini asraydighan herqandaq insan'gha nisbeten bu bir hujum we yirginchlik, dep qarilishi kérek. 21-Esirde bir hökümetning bir medeniyetni yoqitishqa urunushi bir exlaqi böhrandur".

Xelq'ara kechürüm teshkilatining bildürüshiche, nagiz muhemmed 2018-yili 3-ayning axirlirida altayda saqchixana chaqirtilip, uning qazaqistan ziyariti heqqide soraq qilin'ghan. Shuningdin kéyin a'ilisining uning bilen bolghan alaqisi üzülgen. 2018-Yili 12-ayda uning a'ilisidikiler nagizning soraq jeryanida qiyin-qistaqqa uchrap, salametlikining nacharliship ketkenliki, 2019-yilning bashliri uning salametliki azraq yaxshilan'ghanda türmige yötkep kétilgenlikidin xewer tapqan.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet