Хитай, ғайиб аилә әзалириниң из-дерикини қилған уйғурларни "террорлуқ һәрикәтлиригә иштирак қилиш" билән әйиблигән

Мухбиримиз әркин
2021-01-13
Share
Хитай, ғайиб аилә әзалириниң из-дерикини қилған уйғурларни Хитайниң истанбулдики консулханиси алдида хитай лагерлиридики ғайиб аилә әзалириниң из-дерикини беришни тәләп қиливатқан уйғурлар. 2021-Йили январ, түркийә.
RFA/Arslan

Хитай һөкүмити хитайниң истанбулдики консулханиси алдида хитай лагерлиридики ғайиб аилә әзалириниң из-дерикини беришни тәләп қиливатқан уйғурларниң һәрикитигә инкас қайтуруп, бу уйғурларниң "3 хил күчләр" гә иштирак қилиш яки уларниң аздурушиға учрап, "шинҗаңдики аилә әзалириниң ғайиб болғанлиқи" тоғрисида ялған сөзлигәнликини илгири сүргән. Лекин бу кишиләрниң сөзи ялған болса, уларниң ғайиб аилә әзалириниң қәйәрдә икәнлики, шуниңдәк уларниң "3 хил күчләргә" гә иштирак қилғанлиқи яки уларниң қаймуқтурушиға учрап кәткәнлики тоғрисида һечқандақ дәлил көрсәтмигән.

Хитай һөкүмити бу баянатни өткән йили 21-декабир күни башланған хитайниң истанбул консулханиси алдидики наразилиқ паалийити түркийә җәмийити вә хәлқарада барғансери диққәткә сазавәр болуватқан мәзгилдә елан қилди. Уйғур аптоном районлуқ һөкүмәтниң баянатчиси зулһаят исмаилниң 11-январ бейҗиңда мухбирларға тәкитлишичә, "шинҗаңдики пуқралар чәтәлдики уруқ-туғқанлири билән нормал вә әркин алақә қиливатқан" болуп, алақиси үзүлүп қалғанлар чәтәлдә "шәрқий түркистан террорлуқ һәрикәтлири" гә қатнашқанлар яки шинҗаңдики уруқ-туғқанлири "қатиллиқ, басқунчилиқ, зәһәрлик чекимлик содиси, оғрилиқ яки башқа еғир җинайәтләргә четилип, қамаққа елинғанлар" икән.

Зулһаят исмаилниң сөзи түркийәдики өктичи сиясий партийә вә хитайниң истанбулдики консулханиси алдида наразилиқ билдүрүватқан уйғурларниң әйиблишигә учриди. Түркийәдики "келәчәк партийәси" ниң ташқи ишларға мәсул муавин рәиси, сабиқ баш әлчи үмид ярдим 12-январ зияритимизни қобул қилип, хитайниң сөзлирини қобул қилмайдиғанлиқини билдүрди. Үмид ярдим мундақ деди: "бу қандақларчә уйәрдики кишиләрниң террорлуқ билән алақиси барлиқини ейтиду, биз буни чүшәнмидуқ. Әсли биз буни қобулму қилмаймиз. Уйәрдики кишиләрдә бундақ алақә йоқ, әгәр террорлуққа алақидар бирәри болса, затән түркийәдә туралмайду. Түркийә һөкүмити вә сақчиси униңға йол қоймайду. Уларниң бундақ дейиши пүтүнләй хата".

Мәзкур партийәниң йәнә бир муавин рәиси салчуқ оздағ өткән һәптә консулхана алдидики уйғурларни йоқлап, хитайни хәлқараниң уйғур елидә тәкшүртүш елип беришиға йол қоюшини тәләп қилған. Үмид ярдим 12-январ зияритимизни қобул қилғанда хитайниң уйғурларни әйибләш орниға хитайниң бесимни бикар қилиши, бәзи һалқилиқ соалларға җаваб бериши керәкликини билдүрди.

Үмид ярдим, оттурида наһайити чоң бир мәсилә барлиқи, шәрқий түркистандики бесимға хатимә бериш мәсилиниң һалқиси икәнлики, хитайниң бәзи соалларға җаваб бериши керәкликини тәкитләп; "бу районда немә ишлар болди? у лагерларда немә ишлар болуватиду? немә үчүн бу районға көзәткүчиләрниң беришиға йол қоймайсән? райондин бир қисим җиддий хәвәрләр кәлмәктә. Мана бу әсли мәсилә. Хитай һөкүмити яшанғанлар, аяллар, балиларниң намайиши билән һәпиләшмисун, хитай һөкүмити районда немә ишларни қилғанлиқи тоғрисида ениқ мәлумат бәрсун".

Мәдинә һилалидин истанбулдики хитай консулханиси алдида аилә әзалириниң из-дерикини сүрүштүрүватқан уйғурларниң бири. У сиңлиси билән түркийәдә оқуп алий мәктәпни пүттүргән түрк гиражданлиридур. Униң сиңлиси мәвлудә һилалидин истанбул университетиниң игилик башқуруш кәспини пүттүргән болуп, у ғулҗиға туғқан йоқлап барғанда 2017-йили лагерға елип кетилгән. Мәдинә һилалидин 12-январ радийомизда зулһаят исмаилниң сөзлиригә инкас билдүрүп, өзлириниң һечқандақ паалийәткә қатнишип бақмиғанлиқи, әгәр униң сөзи раст болса немә үчүн һечқандақ паалийәткә қатнишип бақмиған сиңлисини тутқун қилғанлиқини сориди.

Униң тәкитлишичә, у илгири хитайниң әнқәрәдики баш әлчиханисиға илтимас сунған болсиму, бирақ улар һечқандақ җаваб бәрмигән. Мәдинә һилалидин сиңлисиниң түркийә гираждани икәнлики, хитай һөкүмитиниң уни қоюп берип, түркийәгә қайтип келишигә капаләтлик қилишини тәләп қилди. У зияритимизни қобул қилғанда "мениң сиңлимниң һечқандақ гунаһи йоқ" дәп көрсәтти.

Биз 12-январ күни түркийә ташқи ишлар министирлиқиниң ахбарат ишханиси вә түркийәниң вашингтондики әлчиханиси билән алақилишип, хитай лагерлиридики уйғур түрк гиражданлириниң мәсилисини сорашқа тиришқан болсақму, лекин җаваб алалмидуқ. Түркийә ташқи ишлар министирлиқиниң ахбарат ишханиси телефонимизни алмиди. Вашингтондики түркийә әлчиханиси соалимизға язма җаваб беридиғанлиқини билдүргән болсиму, бирақ һазирға қәдәр җаваб кәлмиди.

Түркийәдики бәзи қануншунас адвокатларниң тәкитлишичә, хитайниң истанбул консулханиси алдидики наразилиқ паалийитигә инкас қайтуруши, бу паалийәтниң шундақ ғәлибилик болғанлиқини көрситидикән. Түркийәдики һаҗи байрам вәли университетиниң қанун профессор, адвокат иляс доған әпәнди 12-январ зияритимизни қобул қилип мундақ деди: "хитайниң бир баянат елан қилиш мәҗбурийитидә қелиши лагер қурбанлири мунбириниң 3 һәптидин бери хитай консулханиси алдида елип барған намайишлириниң қанчилик ғәлибилик болғанлиқини көрсәтти. Уйәрдики 20-30 дәк уйғур яш, йәни аилиси шәрқий түркистанда тутқундики бу яшлар тинч һалда аилиси билән алақә қурушни тәләп қилип кәлди. Уларниң һәрикити түрк җәмийитидә қизиқиш қозғиди. Түркийә җәмийити уларни қоллаватиду. Уйғурларни билмәйдиғанларму уйәргә берип, уларни қоллайдиғанлиқини ипадиләватиду. Хитайниң баянат елан қилишиға лагер қурбанлириниң дуня миқясида қизиқиш нуқтисиға айлиниши сәвәб болди".

Иляс доған әпәндиниң қаришичә, хитай қанчилик тәшвиқат елип барса барсун, униң дуняни ишәндүрүши мумкин әмәс икән. Иляс доған мундақ деди: "хитайниң 4 йилдин бери садир қиливатқан ирқий қирғинчилиқ җинайити сәвәблик қанчилик тәшвиқат елип барса барсун, дуняни ишәндүрүши мумкин әмәс. У түрмигә ташлиған, җаза лагерлириға қамиған инсанлар пәқәт хитай һакимийити тәрипидин хәтәрлик, дәп қаралған инсанлардур. Инсанларниң уйғур яки қазақ болуп туғулуштәк туғма кимлики хитай һөкүмити тәрипидин җинайәт, дәп қаралмақта. Бу фашистларчә муамилә болуп, униң һечқандақ һәқлиқ тәрипи йоқ. Униң алдиға учриған һәммә адәмни террорлуқ билән әйиблиши ишәндүрәрлик әмәс".

Бирақ зулһаят исмаил 11-январ елан қилған баянатида йәнә чәтәлдики уйғурларниң шинҗаңдики аилиси яки уруқ туғқанлири билән алақә қилалмаслиқида уларниң телефон номуриниң өзгирип кәткән яки телефон номурини унтуп қелишиму буниңдики бир сәвәб болуши мумкинликини илгири сүрүп, әгәр аилиси билән алақә қилалмайватқанлар хитай әлчиханилириға илтимас қилса уларға ярдәм қилидиғанлиқини билдүргән. Әмма у хитайниң истанбулдики консулханиси алдида наразилиқ билдүрүватқан уйғурларниң илгири хитай әлчиханисиға илтимас қилғанлиқи, бирақ хитай әлчиханисиниң уларға җаваб бәрмигәнликини тилға алмиған.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт