Xitay, ghayib a'ile ezalirining iz-dérikini qilghan Uyghurlarni "Térrorluq heriketlirige ishtirak qilish" bilen eyibligen

Muxbirimiz erkin
2021-01-13
Share
Xitay, ghayib a'ile ezalirining iz-dérikini qilghan Uyghurlarni Xitayning istanbuldiki konsulxanisi aldida xitay lagérliridiki ghayib a'ile ezalirining iz-dérikini bérishni telep qiliwatqan Uyghurlar. 2021-Yili yanwar, türkiye.
RFA/Arslan

Xitay hökümiti xitayning istanbuldiki konsulxanisi aldida xitay lagérliridiki ghayib a'ile ezalirining iz-dérikini bérishni telep qiliwatqan Uyghurlarning herikitige inkas qayturup, bu Uyghurlarning "3 Xil küchler" ge ishtirak qilish yaki ularning azdurushigha uchrap, "Shinjangdiki a'ile ezalirining ghayib bolghanliqi" toghrisida yalghan sözligenlikini ilgiri sürgen. Lékin bu kishilerning sözi yalghan bolsa, ularning ghayib a'ile ezalirining qeyerde ikenliki, shuningdek ularning "3 Xil küchlerge" ge ishtirak qilghanliqi yaki ularning qaymuqturushigha uchrap ketkenliki toghrisida héchqandaq delil körsetmigen.

Xitay hökümiti bu bayanatni ötken yili 21-dékabir küni bashlan'ghan xitayning istanbul konsulxanisi aldidiki naraziliq pa'aliyiti türkiye jem'iyiti we xelq'arada barghanséri diqqetke sazawer boluwatqan mezgilde élan qildi. Uyghur aptonom rayonluq hökümetning bayanatchisi zulhayat isma'ilning 11-yanwar béyjingda muxbirlargha tekitlishiche, "Shinjangdiki puqralar chet'eldiki uruq-tughqanliri bilen normal we erkin alaqe qiliwatqan" bolup, alaqisi üzülüp qalghanlar chet'elde "Sherqiy türkistan térrorluq heriketliri" ge qatnashqanlar yaki shinjangdiki uruq-tughqanliri "Qatilliq, basqunchiliq, zeherlik chékimlik sodisi, oghriliq yaki bashqa éghir jinayetlerge chétilip, qamaqqa élin'ghanlar" iken.

Zulhayat isma'ilning sözi türkiyediki öktichi siyasiy partiye we xitayning istanbuldiki konsulxanisi aldida naraziliq bildürüwatqan Uyghurlarning eyiblishige uchridi. Türkiyediki "Kélechek partiyesi" ning tashqi ishlargha mes'ul mu'awin re'isi, sabiq bash elchi ümid yardim 12-yanwar ziyaritimizni qobul qilip, xitayning sözlirini qobul qilmaydighanliqini bildürdi. Ümid yardim mundaq dédi: "Bu qandaqlarche uyerdiki kishilerning térrorluq bilen alaqisi barliqini éytidu, biz buni chüshenmiduq. Esli biz buni qobulmu qilmaymiz. Uyerdiki kishilerde bundaq alaqe yoq, eger térrorluqqa alaqidar bireri bolsa, zaten türkiyede turalmaydu. Türkiye hökümiti we saqchisi uninggha yol qoymaydu. Ularning bundaq déyishi pütünley xata".

Mezkur partiyening yene bir mu'awin re'isi salchuq ozdagh ötken hepte konsulxana aldidiki Uyghurlarni yoqlap, xitayni xelq'araning Uyghur élide tekshürtüsh élip bérishigha yol qoyushini telep qilghan. Ümid yardim 12-yanwar ziyaritimizni qobul qilghanda xitayning Uyghurlarni eyiblesh ornigha xitayning bésimni bikar qilishi, bezi halqiliq so'allargha jawab bérishi kéreklikini bildürdi.

Ümid yardim, otturida nahayiti chong bir mesile barliqi, sherqiy türkistandiki bésimgha xatime bérish mesilining halqisi ikenliki, xitayning bezi so'allargha jawab bérishi kéreklikini tekitlep؛ "Bu rayonda néme ishlar boldi? u lagérlarda néme ishlar boluwatidu? néme üchün bu rayon'gha közetküchilerning bérishigha yol qoymaysen? rayondin bir qisim jiddiy xewerler kelmekte. Mana bu esli mesile. Xitay hökümiti yashan'ghanlar, ayallar, balilarning namayishi bilen hepileshmisun, xitay hökümiti rayonda néme ishlarni qilghanliqi toghrisida éniq melumat bersun".

Medine hilalidin istanbuldiki xitay konsulxanisi aldida a'ile ezalirining iz-dérikini sürüshtürüwatqan Uyghurlarning biri. U singlisi bilen türkiyede oqup aliy mektepni püttürgen türk girazhdanliridur. Uning singlisi mewlude hilalidin istanbul uniwérsitétining igilik bashqurush kespini püttürgen bolup, u ghuljigha tughqan yoqlap barghanda 2017-yili lagérgha élip kétilgen. Medine hilalidin 12-yanwar radiyomizda zulhayat isma'ilning sözlirige inkas bildürüp, özlirining héchqandaq pa'aliyetke qatniship baqmighanliqi, eger uning sözi rast bolsa néme üchün héchqandaq pa'aliyetke qatniship baqmighan singlisini tutqun qilghanliqini soridi.

Uning tekitlishiche, u ilgiri xitayning enqerediki bash elchixanisigha iltimas sun'ghan bolsimu, biraq ular héchqandaq jawab bermigen. Medine hilalidin singlisining türkiye girazhdani ikenliki, xitay hökümitining uni qoyup bérip, türkiyege qaytip kélishige kapaletlik qilishini telep qildi. U ziyaritimizni qobul qilghanda "Méning singlimning héchqandaq gunahi yoq" dep körsetti.

Biz 12-yanwar küni türkiye tashqi ishlar ministirliqining axbarat ishxanisi we türkiyening washin'gtondiki elchixanisi bilen alaqiliship, xitay lagérliridiki Uyghur türk girazhdanlirining mesilisini sorashqa tirishqan bolsaqmu, lékin jawab alalmiduq. Türkiye tashqi ishlar ministirliqining axbarat ishxanisi téléfonimizni almidi. Washin'gtondiki türkiye elchixanisi so'alimizgha yazma jawab béridighanliqini bildürgen bolsimu, biraq hazirgha qeder jawab kelmidi.

Türkiyediki bezi qanunshunas adwokatlarning tekitlishiche, xitayning istanbul konsulxanisi aldidiki naraziliq pa'aliyitige inkas qayturushi, bu pa'aliyetning shundaq ghelibilik bolghanliqini körsitidiken. Türkiyediki haji bayram weli uniwérsitétining qanun proféssor, adwokat ilyas doghan ependi 12-yanwar ziyaritimizni qobul qilip mundaq dédi: "Xitayning bir bayanat élan qilish mejburiyitide qélishi lagér qurbanliri munbirining 3 heptidin béri xitay konsulxanisi aldida élip barghan namayishlirining qanchilik ghelibilik bolghanliqini körsetti. Uyerdiki 20-30 dek Uyghur yash, yeni a'ilisi sherqiy türkistanda tutqundiki bu yashlar tinch halda a'ilisi bilen alaqe qurushni telep qilip keldi. Ularning herikiti türk jem'iyitide qiziqish qozghidi. Türkiye jem'iyiti ularni qollawatidu. Uyghurlarni bilmeydighanlarmu uyerge bérip, ularni qollaydighanliqini ipadilewatidu. Xitayning bayanat élan qilishigha lagér qurbanlirining dunya miqyasida qiziqish nuqtisigha aylinishi seweb boldi".

Ilyas doghan ependining qarishiche, xitay qanchilik teshwiqat élip barsa barsun, uning dunyani ishendürüshi mumkin emes iken. Ilyas doghan mundaq dédi: "Xitayning 4 yildin béri sadir qiliwatqan irqiy qirghinchiliq jinayiti seweblik qanchilik teshwiqat élip barsa barsun, dunyani ishendürüshi mumkin emes. U türmige tashlighan, jaza lagérlirigha qamighan insanlar peqet xitay hakimiyiti teripidin xeterlik, dep qaralghan insanlardur. Insanlarning Uyghur yaki qazaq bolup tughulushtek tughma kimliki xitay hökümiti teripidin jinayet, dep qaralmaqta. Bu fashistlarche mu'amile bolup, uning héchqandaq heqliq teripi yoq. Uning aldigha uchrighan hemme ademni térrorluq bilen eyiblishi ishendürerlik emes".

Biraq zulhayat isma'il 11-yanwar élan qilghan bayanatida yene chet'eldiki Uyghurlarning shinjangdiki a'ilisi yaki uruq tughqanliri bilen alaqe qilalmasliqida ularning téléfon nomurining özgirip ketken yaki téléfon nomurini untup qélishimu buningdiki bir seweb bolushi mumkinlikini ilgiri sürüp, eger a'ilisi bilen alaqe qilalmaywatqanlar xitay elchixanilirigha iltimas qilsa ulargha yardem qilidighanliqini bildürgen. Emma u xitayning istanbuldiki konsulxanisi aldida naraziliq bildürüwatqan Uyghurlarning ilgiri xitay elchixanisigha iltimas qilghanliqi, biraq xitay elchixanisining ulargha jawab bermigenlikini tilgha almighan.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet