Ранди ширкитиниң ғайиб уйғурлар һәққидики доклати: сүний һәмраһ сүрәтлиридики "балилар лагерлири" (2)

Мухбиримиз әркин
2021-06-03
Share
Ранди ширкитиниң ғайиб уйғурлар һәққидики доклати: сүний һәмраһ сүрәтлиридики лагерлар Америкадики нопузлуқ тәтқиқат орунлириниң бири болған ранди ширкитиниң бир тәтқиқат гурупписи ениқлап чиққан сүний һәмраһида тартилған лагерларниң орни. 2021-Йили январ.
rand.org

Йеқинда америкадики нопузлуқ тәтқиқат органлириниң бири болған ранди ширкитидики бир тәтқиқат гурупписиниң америка җуғрапийә истихбарат идариси билән хитайниң уйғур елидики җаза лагерлири дәп қариливатқан йиғивелиш лагерлирини сүний һәмраһ арқилиқ көзитиватқанлиқи мәлум болған.

Биз өткәнки программимизда ранди ширкитидики тәтқиқатчиларниң сүний һәмраһ арқилиқ райондики 380 дәк гуманлиқ орунни тәкшүрүп, бу орунларниң мутләқ көп қисминиң 2019- вә 2020-йили изчил актип икәнлики, 2019-йили пәқәт 11 орун тақалған болсиму, 97 пирсәнт орунниң пәқәт бир қисминиң бихәтәрлики бошашқанлиқи, бирақ йериминиң көлими кеңәйгәнлики вә бихәтәрликиниң күчәйтилгәнликини байқиғанлиқини хәвәр қилғанидуқ.

Ранди ширкитиниң доклатида ейтилишичә, тәтқиқатчилар чоңлар лагерлирини көзитипла қалмай, хитай һөкүмити "ятақлиқ мәктәп" яки "пәриштиләр мәктипи" дәп сүрәтләп кәлгән балилар лагерлирини шундақла бузуветилгән уйғур қәбристанлиқлирини вә бу орунлардики өзгиришләрниму көзәткән болуп, улар ата-аниси тутуп кетилгән балиларниң "ятақлиқ мәктәплири" ни сүний һәмраһ арқилиқ издигән шундақла уйғур елидики үч базарниң өзидинла 100 гә йеқин бу хил орунларни тапқан.

Ранди ширкити тәтқиқат гурупписиниң әзаси тәтқиқатчи ерик робенсонниң ейтишичә, тәтқиқат гурупписидикиләр сүний һәмраһ арқилиқ уйғур елидики балилар лагерлириниң орунлирини бекитип чиққан.

Ерик робенсон бу һәқтики зияритимизни қобул қилғанда мундақ деди: "мениң бир қанчә хизмәтдишим илгири сүний һәмраһ сүрәтлири арқилиқ пүтүн шинҗаңдики ятақлиқ мәктәпләрниң тәпсилий орнини ениқлап чиқип, бу тоғрисида бир қанчә доклат елан қилған. Улар бу әслиһәләрниң оюн ойнаш мәйдани вә башқа бихәтәрлик тәдбирлиридики пәрқлиқ алаһидиликләргә қарап, уларниң орнини бекитип чиққан һәм бу орунларниң қачан вә қәйәрдә қурулғанлиқини байқиған".

Ерик робенсонниң ейтишичә, аталмиш "бу ятақлиқ мәктәпләр" хитайниң уйғурларға қаратқан "қайта тәрбийәләш" сияситиниң бир парчиси икән. У: "бу әслиһәләр ата-аниси түрмигә қамалған яки лагерға елип кетилгән балиларни кичик вақтидин башлапла ятақлиқ мәктәпләрдә тәрбийәләшни мәқсәт қилған орунлардур. Бу орунлар нурғун җәһәтләрдин қайта тәрбийәләш сияситиниң бир парчиси болуп, бу мәзкур сиясәтниң балиларға кичикидин башлап тәтбиқлишидур" дәп көрсәтти.

Ранди ширкитиниң доклатида, райондики бу "ятақлиқ мәктәп" биналириниң "почта маркиси" дәк мөһүрләнгәнлики, уларниң көп һалларда 2 яки 3 қәвәтлик болидиғанлиқи, егиз тамлар билән қоршалған бу орунларниң пәқәт бирла кириш ишики болидиғанлиқи тәкитләнгән. Доклатта ейтилишичә, "бу орунларниң бәзилириниң безәклик мунари бар болуп, бәзилириниң йәр йүзи рәңлик чәмбирәкләр билән боялған, әмма һәммисиниң сиртида чөчәкләрдикидәк сахта оюн ойнаш қурулмилири бар" икән.

Доклатта, бу "ятақлиқ мәктәпләр" ниң мутләқ көп қисми лагерлар пәйда болуп бир қанчә ай ичидә майданға кәлгәнлики тәкитләнгән. Ранди ширкитиниң сиясәт тәтқиқатчиси скот һаролдниң ейтишичә, бу сүрәтләр хитай әмәлдарлириниң уйғур балилирини аилисидин айривәткәнликигә аит дәлилләр билән тәминлигән.

Скот һаролд йеқинда бу һәқтики зияритимизни қобул қилғанда мундақ деди: "шинҗаңдики хитай әмәлдарлириға қаритилған әйибләшләрниң бири, уларниң бу тутқунлар арқилиқ уйғур балилирини уларниң аилисидин айриветиш шундақла уларниң йилтизини қомуруп ташлаш, мәдәнийити вә өрп-адәтлири билән болған беғини үзүп ташлашқа урунуштур. Мениң хизмәтдашлирим сүний һәмраһида тартилған сүрәтләр арқилиқ аилисидин тартивелинған уйғур балилири турушлуқ нурғун әслиһәләрни байқиди".

Ерик робенсон өткәнлик программимизда сүний һәмраһ сүрәтлириниң өзлирини лагерниң ичидики әһваллар тоғрисида микро сәвийәдики учурлар билән тәминлигәнликини билдүргәниди. Скот һаролдниң ейтишичә, бу "ятақлиқ мәктәпләр" ниң қурулмиси охшаш болуп, униңдики нурғун әслиһәләр йеңи ясалғаникән.

Скот һаролд мундақ дәйду: "улар бу сүрәтләр арқилиқ оюн ойнаш мәйдани, дегәндәк йеңи ясалған қурулмиларниң көрүнүшини байқиған. Шуңа сиз бу сүрәтләрни арқилиқ бу әслиһәләрниң йеңи қурулған вақти вә вақитниң өтүши җәрянидики өзгиришләрни көзитәләйсиз. Бу әслиһәләрниң һәммиси асасән охшаш қурулмиға игә болуп, уларниң һәммиси 3 яки 4 қәвәтлик, һәммисигә рәңлик оюн ойнаш әслиһәси орунлашқан. Тәтқиқат гурупписи аилисидин айриветилгән балилар турушлуқ бу орунлардики әслиһәләрни көзитиш арқилиқ бир қатар хуласиләрни чиқарған".

Ранди ширкитиниң доклатида ейтилишичә, тәтқиқатчилар йәнә бузулған уйғур қәбристанлиқлириға аит дәлилләргиму еришкән. Хитай һөкүмити йеқинқи 3-4 йил ичидә уйғурларниң нурғун қәбристанлиқлирини чеқип ташлиған. Даириләр бу җәһәттики тәнқидләргә: "бу қәбристанлиқлар йол, бағчә яки бина қурулушлириға тоғра келип қалғанлиқи үчүн чеқилди" дәп қавап бәргәниди.

Бирақ ранди ширкитиниң доклатида ейтилишичә, тәтқиқатчилар райондики бир қисим кона қәбристанлиқларда завут, деһқанчилиқ мәйдани, бина вә йешил бош йәрләрниң пәйда болғанлиқи, бирақ үч тин бир қисим қәбристанлиқниң сәвәбсизла чеқиветилгәндәк қилғанлиқини билдүргән.

Ерик робенсонниң ейтишичә, бу мәзгилдә "шинҗаң ишләпчиқириш-қурулуш биңтуәни" ниң башқурушидики җайлардики тутуп туруш мәркәзлири техиму көпәйгән һәм кеңәйгән.

Ерик робенсон: "биз байқиған йәнә бир нәрсә, шинҗаң ишләпчиқириш-қурулуш биңтуәниниң башқурушидики җайлардики тутуп туруш мәркәзлириниң көпийиши вә кеңийиши болди. Адәттә хәлқара җәмийәт биңтуәнниң мәҗбурий әмгәк билән техиму кәң шуғуллинидиғанлиқини илгири сүрүп, униңға җаза қойған. Биңтуән шинҗаңдики башқа мәмури районларға қариғанда техиму көп тутуп туруш вә қайта-тәрбийәләш мәркәзлиригә игә" деди.

Хитай һөкүмитиниң 2017-йили башланған чоң тутқунида милйондин артуқ уйғур тутқун қилинип, он миңлиған уйғур балилири қаранчуқсиз қалған. Хитай һөкүмити бу балиларни "ятақлиқ мәктәпләр" дегән намдики балилар лагерлириға орунлаштуруп, уларға қарита системилиқ меңә ююш елип барған. Хитай һөкүмитиниң һәрикити б д т ниң "ирқий қирғинчилиқ әһдинамиси" ға хилаплиқ қилғанлиқ, "ирқий қирғинчилиқ" ниң ипадиси, дәп әйибләнгән.

Хитай һөкүмити уйғур елидә җаза лагерлириниң мәвҗут икәнликини рәт қилсиму, бирақ у хәлқара җәмийәтниң уйғур елидә чәклимисиз тәкшүрүш елип бериш тәләплирини рәт қилип кәлгәниди. Ранди ширкити американиң дөләт сияситигә тәсир қилидиған нопузлуқ тәтқиқат оргини.

Көзәткүчиләрниң ейтишичә, ранди ширкитиниң байқиши "лагерлардики ғайиб уйғурларниң қайси лагерларда, қанчә уйғурниң қандақ шараитларда тутуп турулуватқанлиқи тоғрисида рәт қилғусиз күчлүк дәлилләр билән тәминләйдикән шундақла бу, хитайниң немә үчүн уйғур елидә чәклимисиз хәлқара тәкшүрүш елип беришқа йол қоймайдиғанлиқиниң сәвәби" икән.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт