2023-Йили ғәрб дунясида оттуриға қоюлған уйғурлар һәққидики қарарлар вә қанун лайиһәлири(3)

Вашингтондин мухбиримиз меһрибан тәйярлиди
2024.01.05
biden-2023-september.jpg Америка президенти җов дайдән ақсарайда сөзлимәктә. 2023-Йили 1-сентәбир, вашингтон.
AP

2023-Йили ғәрб дунясидики америка, канада, явропа иттипақи вә явропадики бир қисим дөләт һөкүмәтлиридә, уйғурлар учраватқан ирқий қирғинчилиқ вәзийитини вә уйғур диярида мәҗбурий әмгәк мәһсулатлирини чәкләйдиған қарар вә қанун лайиһәлири авазға қоюлған. Булардин бир қисми қарардин өтүп тәстиқланған болса, йәнә бәзилири давамлиқ толуқлинип, авазға қоюлуш вә қарардин өтүш үчүн тәйярланмақта икән.

Америка пирезидентиниң хитайниң америкиниң дөләт бихәтәрликигә тәһдит елип келидиған техника түрлиригә мәбләғ селишни чәкләш һәққидики мәмурий буйруқи

Америка пирезидентиниң хитайниң америкиниң дөләт бихәтәрликигә тәһдит елип келидиған техника түрлиригә мәбләғ селишни чәкләш һәққидики мәмурий буйруқи 2023-йилиниң кейинки йеримида америкида хитай һәққидә елинған муһим қарарларниң бири.

Америка пирезиденти байдин 2023-йили 8-айниң 9-күни мәмурий буйруқ елан қилип, америкиниң хитайниң һәрбий заманивилаштурушини қоллайдиған вә америкиниң дөләт бихәтәрликигә тәһдит елип келидиған түрләргә мәбләғ селишини чәклигән. Мәмурий буйруқта америка малийә министирлиқиға америка мәблиғини хитайниң йерим өткүзгүч, микро-електирон, кивант учур технологийәси вә бәзи сүний әқил системиси қатарлиқ саһәлиригә селишни чәкләш һоқуқи бәргән.

Бу буйруққа америкидики бир қисим һөкүмәт әмәлдарлириму аваз қошқан. 2023-Йили 8-айниң 16-күни трамп һөкүмитиниң муавин дөләт хәвпсизлик мәслиһәтчиси мәт потенгер, байдин һөкүмитиниң сабиқ муавин дөләт мудапиә министири колин көл қатарлиқларни өз ичигә алған 21 нәпәр сабиқ һөкүмәт әмәлдари дөләт мәҗлисиниң рәһбәрлиригә коллектип мәктуп йоллап, пирезидент байдинниң мәмурий буйруқини иҗабий қәдәм дәп тәриплигән. Мәктупта қарар һәққидә тохтилип, “бу қарар, дүшмәнлиримизниң америка мәблиғигә игә болувелишини чәкләйдиған кечиккән басқучтики иҗабий қәдәм” дейилгән. Мәктупта йәнә, иқтисадий җәһәттә хитайға қарита тәдбир елишниң зөрүрлүки тәкитлинип, “америка чоқум (хитай) вә башқа чәтәллик рәқибләрниң бизниң пул-муамилә һаятий күчимиз вә очуқ-ашкаралиқимиздин пайдилинип, буни бизниң дөләт бихәтәрликимиз вә гүллинишимизгә тәһдит елип келидиған йолларда ишлитәлмәсликигә капаләтлик қилиши керәк” дейилгән.

“уйғур мәҗбурий әмгикини ашкарилаш қанун лайиһәси” қайта тонуштурулди

8-Айниң 16-күни америка авам палатасиниң демократлардин келип чиққан әзаси җенефер вакстон вә җумһурийәтчиләрдин келип чиққан әзаси карлос гименез 16-авғуст күни “уйғур мәҗбурий әмгикини ашкарилаш қанун лайиһәси” ни қайта тонуштурған. Мәзкур қанун 2021-йили 6-айда палата әзаси җенефер вакстон тәрипидин бир қетим тонуштурулған һәмдә авам палатасида 215 авазниң қоллиши, 214 авазниң қарши чиқиши билән мақулланған. Бирақ бу қанун лайиһәси кеңәш палатасида тосқунлуққа учриғаниди. Мәлум болушичә, бу қанун лайиһәси ширкәтләрниң америкаға импорт қилған мәһсулатлириниң пүтүнләй яки қисмән һалда хитай һөкүмитиниң уйғурларға қаритиватқан мәҗбурий әмгәк сияситидин пайдиланған-пайдиланмиғанлиқини ашкарилишини тәләп қилидиған болуп, у 1934-йилидики америка “аксийә базири башқуруш қануни” ға түзитиш киргүзүш лайиһәси шәклидә сунулған. Лайиһәдә ширкәтләрниң мәҗбурий әмгәк асасидики мәһсулатлардин еришкән омумий кирими вә сап пайдисини, мәҗбурий әмгәк мәһсулатлириға қарши қандақ тәдбирләрни алғанлиқини ашкарилиши, буларни “аксийә базирини башқуруш комитети” ниң тор бетидә елан қилиши тәләп қилинидиғанлиқи оттуриға қоюлған.

Америка дөләт мәҗлиси авам палата әзаси җенифер векстон (Jennifer Wexton) йиғинда сөзлимәктә. 2023-Йили 20-апрел, вашингтон.
Америка дөләт мәҗлиси авам палата әзаси җенифер векстон (Jennifer Wexton) йиғинда сөзлимәктә. 2023-Йили 20-апрел, вашингтон.
c-span.org

Әнглийә парламентида музакиригә қоюлған “енергийә қанунини түзитиш лайиһәси”

Бу қанун лайиһәсидә “күнтахта мәһсулатлириға мәҗбурий әмгәкниң арилашмиған болушни испатлаш” тәләп қилинған. Әнглийә “муһапизәтчи” ториниң 3-сентәбир күни бәргән хәвиригә асасланғанда, “енергийә қанунини түзитиш лайиһәси” 9-айниң 5-күни музакирә қилинған. Әнглийә парламенти ташқи ишлар алаһидә комитетиниң рәиси әлисия кернис вә мәзкур комитетниң йәттә нәпәр әзаси оттуриға қойған бу қанун лайиһәсидә “чәт әлниң һәр қандақ ул әслиһә қурулуши ширкити ток миқдари 500 мегаваттин юқири күнтахта мәһсулатлири яки күнтахта проҗектини әнглийәгә киргүзмәкчи болса, өзлириниң мәҗбурий әмгәк билән четишлиқи йоқлуқини испатлап берәлмисә, әнглийә пилан вә назарәт идариси уларни чәкләйду” дейилгән. Мәлум болушичә, уйғур райони һазир күнтахта мәһсулатлириниң һалқилиқ хам әшяси болған киристаллиқ силитсий базиси болуп, дуня омумий записиниң 35 пирсәнтидин 40 пирсәнтигичә игиләйдикән.

Әнглийә парламентида ечилған йиғиндин көрүнүш. 2020-Йили 18-март, лондон.
Әнглийә парламентида ечилған йиғиндин көрүнүш. 2020-Йили 18-март, лондон.
AFP

Америка кеңәш палатасиға хитай компартийәси әзалириниң сиясий панаһлиқ тилишини чәкләш қанун тәклип лайиһәси сунулди

9-Айниң 20-күни җумһурийәтчиләрдин болған кеңәш палата әзаси марко рубийо америка кеңәш палатасиға “хитай компартийәси әзалириниң америкида сиясий панаһлиқ тилишини чәкләш қанун лайиһәси” сунған. Охшаш бир вақитта роҗер маршалниң башчилиқидики бир қисим җумһурийәтчи кеңәш палата әзалири америка вәтән бихәтәрлики министири алихандро майоркасқа хәт йезип, мексика чеграси арқилиқ америкаға кириватқан хитай пуқралириниң америка дөләт бихәтәрликигә “җиддий тәһдит” пәйда қилишидин әндишә қиливатқанлиқини ейтқан.

Кеңәш палата әзаси марко рубио парламент бинасида сөз қиливатиду, 2022-йили 17-май, вашингтон
Кеңәш палата әзаси марко рубио парламент бинасида сөз қиливатиду, 2022-йили 17-май, вашингтон
AFP

Кеңәш палата әзалириниң көрситишичә, 2023-йили 18 миң хитай пуқраси мексика қатарлиқ дөләт чегралиридин америкиға кәлгән. Кеңәш палата әзаси марко рубийониң билдүрүшичә, ши җинпиң һакимийитиниң вәһший пиланлирини иҗра қилғучи қатил коммунистик хитай рәһбәрлиригә вә шайкилириға ишәнгили болмайдикән. Бу компартийә әзалириниң хитайға җасуслуқ қилиш еһтималлиқи болғини үчүн, уларниң сиясий панаһлиқ тилишигиму йол қоюшқа болмайдикән.

Америка һөкүмити уйғур дияриға даир сода көрсәтмисиниң қошумчисини елан қилди

26-Сентәбир күни америка ташқи ишлар министирлиқиниң тор бетидә уқтуруш елан қилинип, америка 2021-йили елан қилған “шинҗаң тәминләш зәнҗири һәққидики сода көрсәтмиси” гә қошумчә мәзмунлар қошулғанлиқи билдүрүлгән. Уқтурушта ениқ қилип, “хитай хәлқ җумһурийитиниң изчил түрдә шинҗаң районида давам қиливатқан қирғинчилиқ вә инсанийәткә қарши җинайәтләр, шуниңдәк кәң әвҗ еливатқан мәҗбурий әмгәккә қарита һошярлиқни ашуруш үчүн, бу қошумчә мәзмунлар түзүп чиқилди” дейилгән.

“қошумчә” дә баян қилинишичә, һөкүмәт вә ғәйрий һөкүмәт мәнбәлири уйғур дияриға бағлинишлиқ тәминләш зәнҗирлиридә давам қиливатқан һәмдә барғансери кеңийиватқан мәҗбурий әмгәк амиллирини, шуниңдәк кишилик һоқуқ дәпсәндичиликлирини көрситип бәргән. Шуниң билән биргә, түрлүк сода йоллири арқилиқ, хитай билән сода қилмақчи болған ширкәтләрниң мушу көрсәтминиң йеңиланған нусхисини пайдилиниш көрсәткүчи қилиш, сода ишлирида тегишлик тәкшүрүш чарилирини қоллиниш, шундақла “уйғур мәҗбурий әмгикиниң алдини елиш қануни” бойичә иш көрүш тәвсийә қилинған. Мәзкур “қошумчә” дә йәнә уйғур дияридики мәҗбурий әмгәкни хитай һөкүмәт системисиниң бир қоллуқ һимайә қилиш вә тәшкилләш һадисисини көрситип өтүлгән болуп, “шинҗаңдики хитай ширкәтлири билән сода қилмақчи яки уларға мәбләғ салмақчи болғанлар, банка вә малийә органлири үчүнму бу қолланма ортақтур” дейилгән. Шуниң билән биргә һәрқайси министирлиқларниң, б д т елан қилған сода вә кишилик һоқуқ һәққидики көрсәтмиләрниңму бирдәк бу хил қилмишларни мәни қилидиғанлиқи әскәртилгән.

Юқирида 2023-йили ғәрб дунясида уйғурлар һәққидә оттуриға қоюлған қаралар вә қанун лайиһәлири һәққидики пирограмминиң 3-қисмидин хәвәрдар болдуңлар.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.