2023-Yili gherb dunyasida otturigha qoyulghan Uyghurlar heqqidiki qararlar we qanun layiheliri(3)

Washin'gtondin muxbirimiz méhriban teyyarlidi
2024.01.05
biden-2023-september.jpg Amérika prézidénti jow dayden aqsarayda sözlimekte. 2023-Yili 1-séntebir, washin'gton.
AP

2023-Yili gherb dunyasidiki amérika, kanada, yawropa ittipaqi we yawropadiki bir qisim dölet hökümetliride, Uyghurlar uchrawatqan irqiy qirghinchiliq weziyitini we Uyghur diyarida mejburiy emgek mehsulatlirini chekleydighan qarar we qanun layiheliri awazgha qoyulghan. Bulardin bir qismi qarardin ötüp testiqlan'ghan bolsa, yene beziliri dawamliq toluqlinip, awazgha qoyulush we qarardin ötüsh üchün teyyarlanmaqta iken.

Amérika pirézidéntining xitayning amérikining dölet bixeterlikige tehdit élip kélidighan téxnika türlirige meblegh sélishni cheklesh heqqidiki memuriy buyruqi

Amérika pirézidéntining xitayning amérikining dölet bixeterlikige tehdit élip kélidighan téxnika türlirige meblegh sélishni cheklesh heqqidiki memuriy buyruqi 2023-yilining kéyinki yérimida amérikida xitay heqqide élin'ghan muhim qararlarning biri.

Amérika pirézidénti baydin 2023-yili 8-ayning 9-küni memuriy buyruq élan qilip, amérikining xitayning herbiy zamaniwilashturushini qollaydighan we amérikining dölet bixeterlikige tehdit élip kélidighan türlerge meblegh sélishini chekligen. Memuriy buyruqta amérika maliye ministirliqigha amérika meblighini xitayning yérim ötküzgüch, mikro-éléktiron, kiwant uchur téxnologiyesi we bezi sün'iy eqil sistémisi qatarliq sahelirige sélishni cheklesh hoquqi bergen.

Bu buyruqqa amérikidiki bir qisim hökümet emeldarlirimu awaz qoshqan. 2023-Yili 8-ayning 16-küni tramp hökümitining mu'awin dölet xewpsizlik meslihetchisi met potén'gér, baydin hökümitining sabiq mu'awin dölet mudapi'e ministiri kolin köl qatarliqlarni öz ichige alghan 21 neper sabiq hökümet emeldari dölet mejlisining rehberlirige kolléktip mektup yollap, pirézidént baydinning memuriy buyruqini ijabiy qedem dep teripligen. Mektupta qarar heqqide toxtilip, “Bu qarar, düshmenlirimizning amérika meblighige ige boluwélishini chekleydighan kéchikken basquchtiki ijabiy qedem” déyilgen. Mektupta yene, iqtisadiy jehette xitaygha qarita tedbir élishning zörürlüki tekitlinip, “Amérika choqum (xitay) we bashqa chet'ellik reqiblerning bizning pul-mu'amile hayatiy küchimiz we ochuq-ashkaraliqimizdin paydilinip, buni bizning dölet bixeterlikimiz we güllinishimizge tehdit élip kélidighan yollarda ishlitelmeslikige kapaletlik qilishi kérek” déyilgen.

“Uyghur mejburiy emgikini ashkarilash qanun layihesi” qayta tonushturuldi

8-Ayning 16-küni amérika awam palatasining démokratlardin kélip chiqqan ezasi jénéfér wakston we jumhuriyetchilerdin kélip chiqqan ezasi karlos giménéz 16-awghust küni “Uyghur mejburiy emgikini ashkarilash qanun layihesi” ni qayta tonushturghan. Mezkur qanun 2021-yili 6-ayda palata ezasi jénéfér wakston teripidin bir qétim tonushturulghan hemde awam palatasida 215 awazning qollishi, 214 awazning qarshi chiqishi bilen maqullan'ghan. Biraq bu qanun layihesi kéngesh palatasida tosqunluqqa uchrighanidi. Melum bolushiche, bu qanun layihesi shirketlerning amérikagha import qilghan mehsulatlirining pütünley yaki qismen halda xitay hökümitining Uyghurlargha qaritiwatqan mejburiy emgek siyasitidin paydilan'ghan-paydilanmighanliqini ashkarilishini telep qilidighan bolup, u 1934-yilidiki amérika “Aksiye baziri bashqurush qanuni” gha tüzitish kirgüzüsh layihesi sheklide sunulghan. Layihede shirketlerning mejburiy emgek asasidiki mehsulatlardin érishken omumiy kirimi we sap paydisini, mejburiy emgek mehsulatlirigha qarshi qandaq tedbirlerni alghanliqini ashkarilishi, bularni “Aksiye bazirini bashqurush komitéti” ning tor bétide élan qilishi telep qilinidighanliqi otturigha qoyulghan.

Amérika dölet mejlisi awam palata ezasi jénifér wékston (Jennifer Wexton) yighinda sözlimekte. 2023-Yili 20-aprél, washin'gton.
Amérika dölet mejlisi awam palata ezasi jénifér wékston (Jennifer Wexton) yighinda sözlimekte. 2023-Yili 20-aprél, washin'gton.
c-span.org

En'gliye parlaméntida muzakirige qoyulghan “Énérgiye qanunini tüzitish layihesi”

Bu qanun layiheside “Küntaxta mehsulatlirigha mejburiy emgekning arilashmighan bolushni ispatlash” telep qilin'ghan. En'gliye “Muhapizetchi” torining 3-séntebir küni bergen xewirige asaslan'ghanda, “Énérgiye qanunini tüzitish layihesi” 9-ayning 5-küni muzakire qilin'ghan. En'gliye parlaménti tashqi ishlar alahide komitétining re'isi elisiya kérnis we mezkur komitétning yette neper ezasi otturigha qoyghan bu qanun layiheside “Chet elning her qandaq ul eslihe qurulushi shirkiti tok miqdari 500 mégawattin yuqiri küntaxta mehsulatliri yaki küntaxta projéktini en'gliyege kirgüzmekchi bolsa, özlirining mejburiy emgek bilen chétishliqi yoqluqini ispatlap bérelmise, en'gliye pilan we nazaret idarisi ularni chekleydu” déyilgen. Melum bolushiche, Uyghur rayoni hazir küntaxta mehsulatlirining halqiliq xam eshyasi bolghan kiristalliq silitsiy bazisi bolup, dunya omumiy zapisining 35 pirsentidin 40 pirsentigiche igileydiken.

En'gliye parlaméntida échilghan yighindin körünüsh. 2020-Yili 18-mart, london.
En'gliye parlaméntida échilghan yighindin körünüsh. 2020-Yili 18-mart, london.
AFP

Amérika kéngesh palatasigha xitay kompartiyesi ezalirining siyasiy panahliq tilishini cheklesh qanun teklip layihesi sunuldi

9-Ayning 20-küni jumhuriyetchilerdin bolghan kéngesh palata ezasi marko rubiyo amérika kéngesh palatasigha “Xitay kompartiyesi ezalirining amérikida siyasiy panahliq tilishini cheklesh qanun layihesi” sun'ghan. Oxshash bir waqitta rojér marshalning bashchiliqidiki bir qisim jumhuriyetchi kéngesh palata ezaliri amérika weten bixeterliki ministiri alixandro mayorkasqa xet yézip, méksika chégrasi arqiliq amérikagha kiriwatqan xitay puqralirining amérika dölet bixeterlikige “Jiddiy tehdit” peyda qilishidin endishe qiliwatqanliqini éytqan.

Kéngesh palata ezasi marko rubi'o parlamént binasida söz qiliwatidu, 2022-yili 17-may, washin'gton
Kéngesh palata ezasi marko rubi'o parlamént binasida söz qiliwatidu, 2022-yili 17-may, washin'gton
AFP

Kéngesh palata ezalirining körsitishiche, 2023-yili 18 ming xitay puqrasi méksika qatarliq dölet chégraliridin amérikigha kelgen. Kéngesh palata ezasi marko rubiyoning bildürüshiche, shi jinping hakimiyitining wehshiy pilanlirini ijra qilghuchi qatil kommunistik xitay rehberlirige we shaykilirigha ishen'gili bolmaydiken. Bu kompartiye ezalirining xitaygha jasusluq qilish éhtimalliqi bolghini üchün, ularning siyasiy panahliq tilishigimu yol qoyushqa bolmaydiken.

Amérika hökümiti Uyghur diyarigha da'ir soda körsetmisining qoshumchisini élan qildi

26-Séntebir küni amérika tashqi ishlar ministirliqining tor bétide uqturush élan qilinip, amérika 2021-yili élan qilghan “Shinjang teminlesh zenjiri heqqidiki soda körsetmisi” ge qoshumche mezmunlar qoshulghanliqi bildürülgen. Uqturushta éniq qilip, “Xitay xelq jumhuriyitining izchil türde shinjang rayonida dawam qiliwatqan qirghinchiliq we insaniyetke qarshi jinayetler, shuningdek keng ewj éliwatqan mejburiy emgekke qarita hoshyarliqni ashurush üchün, bu qoshumche mezmunlar tüzüp chiqildi” déyilgen.

“Qoshumche” de bayan qilinishiche, hökümet we gheyriy hökümet menbeliri Uyghur diyarigha baghlinishliq teminlesh zenjirliride dawam qiliwatqan hemde barghanséri kéngiyiwatqan mejburiy emgek amillirini, shuningdek kishilik hoquq depsendichiliklirini körsitip bergen. Shuning bilen birge, türlük soda yolliri arqiliq, xitay bilen soda qilmaqchi bolghan shirketlerning mushu körsetmining yéngilan'ghan nusxisini paydilinish körsetküchi qilish, soda ishlirida tégishlik tekshürüsh charilirini qollinish, shundaqla “Uyghur mejburiy emgikining aldini élish qanuni” boyiche ish körüsh tewsiye qilin'ghan. Mezkur “Qoshumche” de yene Uyghur diyaridiki mejburiy emgekni xitay hökümet sistémisining bir qolluq himaye qilish we teshkillesh hadisisini körsitip ötülgen bolup, “Shinjangdiki xitay shirketliri bilen soda qilmaqchi yaki ulargha meblegh salmaqchi bolghanlar, banka we maliye organliri üchünmu bu qollanma ortaqtur” déyilgen. Shuning bilen birge herqaysi ministirliqlarning, b d t élan qilghan soda we kishilik hoquq heqqidiki körsetmilerningmu birdek bu xil qilmishlarni men'i qilidighanliqi eskertilgen.

Yuqirida 2023-yili gherb dunyasida Uyghurlar heqqide otturigha qoyulghan qaralar we qanun layiheliri heqqidiki pirogrammining 3-qismidin xewerdar boldunglar.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.