Гордон чаң: «хитайниң вәһшийликлирини тохтитиштин башқа таллишимиз йоқ»

Мухбиримиз нуриман
2020-07-16
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Америка ташқи ишлар министири майк пампейо әпәнди ақсарайда. 2019-Йили 23-өктәбир, вашингтон.
Америка ташқи ишлар министири майк пампейо әпәнди ақсарайда. 2019-Йили 23-өктәбир, вашингтон.
AFP

Америка ташқи ишлар министирлиқи 15-июл «америка кишилик һоқуқ дәпсәндичиликидә рол ойниған хитай техника ширкәтлириниң бәзи хизмәтчилиригә виза чәклимиси қойди» намлиқ бир баянат елан қилди.

Баянатта көрситилишичә, мәзкур виза чәклимиси хитайниң уйғур елидики юқири техникилиқ назарәт системиси вә йиғивелиш лагерлирини қурушта һөкүмәт билән һәмкарлашқан хуавей ширкитиниң хизмәтчилириниму өз ичигә алидикән. Баянатта йәнә «әгәр қайси дөләт хуавей ширкити билән сода қиливатқан болса, у чағда улар кишилик һоқуқни дәпсәндә қилғучилар билән сода қиливатқан болиду,» дейилгән.

«Хәвәрләр һәптилики» ториниң 16-июл бәргән хәвиригә қариғанда, бу баянат елан қилинғандин кийин, хитай даирилири америка ташқи ишлари министири майк помпейони уйғур илини зиярәт қиишқа тәклип қилған.

Хитай ташқи ишлар министирлиқиниң баянатчиси хуа чүнйиң 16-июл күнидики баянат елан қилиш йиғинида мухбирларға: «хитай һөкүмити уйғурларниң кишилик һоқуқини дәпсәндә қилмди, мәдәнийәт қирғинчилиқи елип бармиди. Улар тинч-хатирҗәм яшаватиду,» дегән.

Америкадики тонулған хитай ишлири тәтқиқатчиси гордон чаң бу һәқтә зияритимизни қобул қилип, мундақ деди: «хитайниң бу тәклипи уларниң помпейониң немә дегәнликигә наһайити диққәт қилидиғанлиқини билдүриду. Помпейони у йәргә берип көрүшкә тәклип қелиши иниқла бир көз боямчилиқ. Демәк, улар җиддийлишпту.»

Ақсарай 20-май күни «американиң хитай истратегийәси» сәрләвһәлик бир тәпсилий доклат елан қилған иди. Доклатта американиң 1979-йили хитай билән дипломатик мунасивәт орнатқандин буянқи сиясий, иқтисадий, һәрбий вә кишилик һоқуқ әһвали тәпсилий баян қилинған болуп, американиң һәр җәһәттин өзиниң қиммәт қаришини қоғдайдиғанлиқи алаһидә әскәртилгән.

Гордон чаң американиң нөвити кәлгәндә кәскин тәдбир қоллинип, хәлқарада өзиниң тәсирини қоғдайдиғанлиқини билдүрди. У мундақ деди: «дуняниң хитайға болған көз қариши наһайити тез өзгириватиду. Изчил өзгириватқан дипломатик мунасивәтләргә қарайдиған болсақ, дөлитимиз җиддий бир шәкилдә хитайға қарита җазалаш йүргүзүватиду. Бу җазалашларниң хитайниң сияситини йеқин мәзгилдә өзгәртәлиши тәс. Маңидиған йол узун болсиму, лекин нишан ениқ. Америка тоғра йолда меңиватиду.»

Гордон чаң дунядики башқа демократик дөләтләр вә мусулман дөләтләрниң бу пиланға қетилиши керәклики һәққидә тохтилип, мундақ деди: «биз башқа дөләтләргә шуни әскәртиватимиз: хитайниң уйғурларға йүргүзүватқан зулуми пәқәт сиясәт мәсилиси әмәс. Хитай пүткүл инсанийәткә қарши җинайәт өткүзүватиду. Көз алдимизда ‹ирқий қирғинчилиқ' йүз бериватиду. Пүтүн бир милләт системилиқ һалда қуллаштуруливатиду. Бизниң һазир бу вәһшийликләрни тохтитишқа һәрикәт қилиштин башқа таллишимиз йоқ.»

Америка изчил хитайниң инсанийәткә қарши өткүзүватқан җинайитини тохтитиш һәрикитигә башқа дөләтләрниңму қетилишни тәшәббус қилип кәлгән иди. 14-юл күни әнглийә 1-айдики қарарини өзгәртип, хуавейниң 5г телеграф торини чәклигәнликини елан қилди. Һиндистан һөкүмитиму 29-июн «һиндистанниң дөләт бихәтәрлики вә дөләт мудапийәсигә тәһдит шәкилләндүриду,» дәп қариған хитай ширкәтлириниң 59 данә юмталини чәклигән иди.

Ахирида гордон чаң мундақ деди: «хитай әмди өзниң җинайәтлирини дунядин йошуралмиди, дуняму әмди бу мәсилигә көңүл бөлмәй туралмайду.»

Ақсарай елан қилған әң йеңи баянатта хитай ширкити ByteDance игидарчилиқидики даңлиқ иҗтимаий син детали TikTok ға қарита тәдбир қоллинидиғанлиқи тоғрисида бешарәт бәргән иди. Ташқи ишлар министири майик помпейо бу детални чәкләшни ойлишиватқанлиқини билдүргән. Трампниң баш иш беҗиргүчиси марк медовс бу һәқтики қарарниң бир нәччә һәптә ичидә елиниши мумкинликини ейтқан.

Иситратегийә мутәхәссиси әркин әкрәм әпәнди американиң йеқиндин буян алған кәскин қарарлири вә хитайниң инкаси һәққидә тохтилип, бу сиясәтләр америка-хитай мунасивитиниң рәсмий соғуқ мунасивәтләр урушиға киргәнликидин дерәк беридиғанлиқини баян қилди.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт