Уйғур тилиниң "гугул тәрҗиман" ға қошулуши уйғурларни һаяҗанға салди

Мухбиримиз нуриман
2020-02-28
Share
Google-Terjiman-Uyghur.jpg Гугул ширкити 26-феврал "гугул тәрҗиман" юмталиға уйғур телиниң қошулғанлиқини илан қилди.
Photo: RFA

Гугул ширкити 26-феврал "гугул тәрҗиман" юмталиға йеңидин бәш хил телиниң қошулғанлиқини илан қилди. Бу бәш хил тилниң бирси уйғур тили болуп, муһаҗирәттики уйғур җамаити өз вәтинидә чәкләнгән ана тилиниң дунядики әң чоң тор системиси - гугулға қошулғанлиқидин бәкму һаяҗанланди. Хитай һөкүмити йиллардин бери уйғур тилиға чәклимә қоюп, уйғур тилинииң маарип саһәсидә ишлитилишини чәклигән иди. Буниң билән уйғур тилиниң тәқдири мәсилиси уйғурлар арисида, болупму уйғур зиялийлири арисида күчлүк әндишә қозғиған иди.

Хитай һөкүмити 2016-йили күздә уйғур тилиниң маарип саһәсидин чәклиниши һәққидә мәхсус һөҗҗәт чиқарған болуп, уйғур тилини сиясий, иҗтимаий, мәдәнийәт вә маарип саһәсидин сиқип чиқирилишқа башлиған. Буниң нәтиҗисидә уйғурланиң миллий кимлики җиддий рәвиштә хирисқа дуч кәлди. 

Уйғур тили мушундақ еғир тәһдиткә дуч келиватқан пәйттә дунядики әң чоң тор системиси болған гугул, уйғур телини гогул тәрҗимә системисидики 108 хил тил қатарида "гогул тәрҗиман" юмталиға қошуш арқилиқ уйғур тилиниң ингилиз тили қатарлиқ башқа чоң тилларға охшаш сөз байлиқи мол, заманиви пән-техника аталғулириниму бималал ипадилийәләйдиған тил икәнликини испатлиди. 

Вашингитон шитатлиқ университетиниң антиропологийә тәтқиқатчиси дәррин байлир гугул тәрҗиманға уйғур тилиниң қошулғанлиқи һәққидә радийомизниң зияритини қобул қилди. У мундақ диди. "бу бәк муһим, чүнки әмди техиму көп киши уйғурчә әсәрләрни тапалайду вә оқуялайду. Бу юмтал мукәммәл тәрҗимә қилалмаслиқи мумкин, лекин техиму көп уйғурчә әсәрләрниң бесилишиға түрткә болиду." 

Уйғур кишилик һоқуқ қурулуши уйғур тил-йизиқини қоғдаш үчүн 2019-йили майда хитайлаштурушқа қарши туруп, уйғур тилидики миллй маарипни раваҗландуруш һәққидә мәхсус доклат йиғини ачқан. Радийомиз бу һәқтә хәвәр бәргән болуп, хәвәрдә уйғур аптонум райониниң сабиқ секретари ваң личүәнниң 2002-йилидики "аз санлиқ милләт тил-йизиқиниң даириси интайин чәклик болғанлиқтин, заманиви пән вә технологийәгә аит мәзмунларни өгитиш мумкин әмәс. 21-Әсиргә нисбәтән бу бир қалақлиқ," дегән сөзлири берилгән. 

Дәррин байлир уйғур районида йүргүзүлгән аталмиш "қош тил" намидики ассимилиятисйә сиясити вә гугул системисиға уйғур тилиниң қошулушиниң әвзәллики үстидә тохтлип, йәнә мунуларни баян қилди: "20 йилдин буян хитай дәсләптә ‹қош тил' намида уйғур тилини чәкләшкә башлиған. Уйғур тилиниң орнини хитай тили алған, бу һәргиз ‹қош тил' әмәс, бу ассимилиятисийәниң җәряни. Уйғур тилиниң орниға хитайчини ишлитиш уйғурларниң өзигә хас болған тәпәккур системисини бузғунчлиққа учритиду. Уйғурларниң пүтүн билим қурулмиси тәһдиткә учрайду. Кишләр өзиниң тарихи вә мәдәнийитидин узақлишиду. Өзиниң һаят һекайисиини сөзлийәлмәйду, өзиниң аилисиниң тарихиниму юқириниң орунлаштуруши бойичә сөзләйду. Алдинқи бир әвлад кишиләр йиңи әсәрләрни иҗад қилалмайду, хитай немини халиса шуни дәйду. Гугулниң уйғурчини қошқини бәк яхши болди, хитай әмди асанлиқчә уйғур тилини йоқиталмайду." 

Уйғур кишилик һоқуқ қурулушиниң доклатида йәнә хитай һөкүмитиниң хитай тилини һөкүмран орунға қоюп, уйғур тилини мәдәнийәт вә маарип саһәсидин пүтүнләй сиқип чиқириштәк қара нийити паш қилинған. Бу һәқтә дәррин байлир йәнә мундақ дәйду: "хитай 2014-2015-йиллири һазир мушу гугулға охшаш юмтал ясап чиққан, уйғурчә текистләрни хитайчиға тәрҗимә қилатти, лекин адәттики пуқралар әмәс, сақчилар мәхсус уйғурларниң диний вә сиясий гәпләни қелишқан яки қилишмиғанлиқини тәкшүрүшкә ишлитәтти. Һазир гугул буниң әксичә кишиләргә уйғурланиң билим хәзинисини тарқитишиға ярдәм қилиду. Бу хитайниң қилғанлири билән қариму-қарши йөнилишкә маңиду. Бу бизгә техниканиң бир қанчә хил йөнилишкә ишлитишкә болидиғанлиқини көрсәтти, хитайлар буни яман тәрәпкә ишләткән иди, биз әмди буни яхши тәрәпкә ишлитәләймиз." 

Японийәдә турушлуқ исмаил авақниң радийомизға йәткүзүшичә, гугулниң уйғур тилини аваз тонуш сиситемисиға киргүзүш үчүн тәшкиллигән горупписи җиддий ишләватқан болуп, пат арида уйғур тили гоугулниң аваз тонуш системисиғиму қетилидикән.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт