Uyghur tilining "Gugul terjiman" gha qoshulushi Uyghurlarni hayajan'gha saldi

Muxbirimiz nuriman
2020-02-28
Share
Google-Terjiman-Uyghur.jpg Gugul shirkiti 26-féwral "Gugul terjiman" yumtaligha Uyghur télining qoshulghanliqini ilan qildi.
Photo: RFA

Gugul shirkiti 26-féwral "Gugul terjiman" yumtaligha yéngidin besh xil télining qoshulghanliqini ilan qildi. Bu besh xil tilning birsi Uyghur tili bolup, muhajirettiki Uyghur jama'iti öz wetinide cheklen'gen ana tilining dunyadiki eng chong tor sistémisi - gugulgha qoshulghanliqidin bekmu hayajanlandi. Xitay hökümiti yillardin béri Uyghur tiligha cheklime qoyup, Uyghur tilini'ing ma'arip saheside ishlitilishini chekligen idi. Buning bilen Uyghur tilining teqdiri mesilisi Uyghurlar arisida, bolupmu Uyghur ziyaliyliri arisida küchlük endishe qozghighan idi.

Xitay hökümiti 2016-yili küzde Uyghur tilining ma'arip sahesidin cheklinishi heqqide mexsus höjjet chiqarghan bolup, Uyghur tilini siyasiy, ijtima'iy, medeniyet we ma'arip sahesidin siqip chiqirilishqa bashlighan. Buning netijiside Uyghurlaning milliy kimliki jiddiy rewishte xirisqa duch keldi. 

Uyghur tili mushundaq éghir tehditke duch kéliwatqan peytte dunyadiki eng chong tor sistémisi bolghan gugul, Uyghur télini gogul terjime sistémisidiki 108 xil til qatarida "Gogul terjiman" yumtaligha qoshush arqiliq Uyghur tilining in'giliz tili qatarliq bashqa chong tillargha oxshash söz bayliqi mol, zamaniwi pen-téxnika atalghulirinimu bimalal ipadiliyeleydighan til ikenlikini ispatlidi. 

Washin'giton shitatliq uniwérsitétining antiropologiye tetqiqatchisi derrin baylir gugul terjiman'gha Uyghur tilining qoshulghanliqi heqqide radiyomizning ziyaritini qobul qildi. U mundaq didi. "Bu bek muhim, chünki emdi téximu köp kishi Uyghurche eserlerni tapalaydu we oquyalaydu. Bu yumtal mukemmel terjime qilalmasliqi mumkin, lékin téximu köp Uyghurche eserlerning bésilishigha türtke bolidu." 

Uyghur kishilik hoquq qurulushi Uyghur til-yiziqini qoghdash üchün 2019-yili mayda xitaylashturushqa qarshi turup, Uyghur tilidiki milly ma'aripni rawajlandurush heqqide mexsus doklat yighini achqan. Radiyomiz bu heqte xewer bergen bolup, xewerde Uyghur aptonum rayonining sabiq sékrétari wang lichüenning 2002-yilidiki "Az sanliq millet til-yiziqining da'irisi intayin cheklik bolghanliqtin, zamaniwi pen we téxnologiyege a'it mezmunlarni ögitish mumkin emes. 21-Esirge nisbeten bu bir qalaqliq," dégen sözliri bérilgen. 

Derrin baylir Uyghur rayonida yürgüzülgen atalmish "Qosh til" namidiki assimiliyatisye siyasiti we gugul sistémisigha Uyghur tilining qoshulushining ewzelliki üstide toxtlip, yene munularni bayan qildi: "20 Yildin buyan xitay deslepte 'qosh til' namida Uyghur tilini chekleshke bashlighan. Uyghur tilining ornini xitay tili alghan, bu hergiz 'qosh til' emes, bu assimiliyatisiyening jeryani. Uyghur tilining ornigha xitaychini ishlitish Uyghurlarning özige xas bolghan tepekkur sistémisini buzghunchliqqa uchritidu. Uyghurlarning pütün bilim qurulmisi tehditke uchraydu. Kishler özining tarixi we medeniyitidin uzaqlishidu. Özining hayat hékayisi'ini sözliyelmeydu, özining a'ilisining tarixinimu yuqirining orunlashturushi boyiche sözleydu. Aldinqi bir ewlad kishiler yingi eserlerni ijad qilalmaydu, xitay némini xalisa shuni deydu. Gugulning Uyghurchini qoshqini bek yaxshi boldi, xitay emdi asanliqche Uyghur tilini yoqitalmaydu." 

Uyghur kishilik hoquq qurulushining doklatida yene xitay hökümitining xitay tilini hökümran orun'gha qoyup, Uyghur tilini medeniyet we ma'arip sahesidin pütünley siqip chiqirishtek qara niyiti pash qilin'ghan. Bu heqte derrin baylir yene mundaq deydu: "Xitay 2014-2015-yilliri hazir mushu gugulgha oxshash yumtal yasap chiqqan, Uyghurche tékistlerni xitaychigha terjime qilatti, lékin adettiki puqralar emes, saqchilar mexsus Uyghurlarning diniy we siyasiy gepleni qélishqan yaki qilishmighanliqini tekshürüshke ishlitetti. Hazir gugul buning eksiche kishilerge Uyghurlaning bilim xezinisini tarqitishigha yardem qilidu. Bu xitayning qilghanliri bilen qarimu-qarshi yönilishke mangidu. Bu bizge téxnikaning bir qanche xil yönilishke ishlitishke bolidighanliqini körsetti, xitaylar buni yaman terepke ishletken idi, biz emdi buni yaxshi terepke ishliteleymiz." 

Yaponiyede turushluq isma'il awaqning radiyomizgha yetküzüshiche, gugulning Uyghur tilini awaz tonush sisitémisigha kirgüzüsh üchün teshkilligen goruppisi jiddiy ishlewatqan bolup, pat arida Uyghur tili go'ugulning awaz tonush sistémisighimu qétilidiken.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet