Уйғур паҗиәсиниң җанлиқ картиниси: “һәдәмни издәш йолида”

Мухбиримиз әзиз вә шәһризад
2021.01.26
Уйғур паҗиәсиниң җанлиқ картиниси: “һәдәмни издәш йолида” “уйғур һәрикити” тәшкилатиниң башлиқи рошән аббас ханим һәдиси гүлшән аббас ханимниң рәсимини көтүрүп из-дерикини қиливатқан көрүнүш. 2018-Йили 17-декабир, вашингтон.
Rushan Abbas teminligen

Уйғур дияридики сиясий бастуруш һәмдә уйғур җәмийити дуч келиватқан тарихий боһранлар ташқи дуняға түрлүк хәвәр йоллири арқилиқ мәлум болуп, көплигән саһәниң һәмдә һөкүмәтләрниң бу мәсилигә болған диққитини қозғашта, шуниңдәк бу тоғрисида муһим қарарларни елишида ачқучлуқ ролларни ойнап кәлмәктә. Ахбарат саһәси гәрчә бу җәһәттә муһим орун тутсиму, бу хилдики һадисиләрни һөҗҗәтлик филим шәклидә ишләп җамаәтниң диққитигә сунғанда техиму көп авам пуқраниң бу мәсилә һәққидики чүшәнчисини ашурғили болидиғанлиқи илгирики вақитларда көп қетимлап испатланған иди. Йеқинда тамамланған “һәдәмни издәш йолида” намлиқ һөҗҗәтлик филим дәл әнә шу хил арқа көрүнүш билән кәң миқяста тарқитишқа сунулди.

“көк асман студийәси” ниң филим ишлигүчиси җавад мир әпәндиниң бир қоллуқ әҗри билән йоруқлуққа чиққан мәзкур һөҗҗәтлик филим йеқинда ахирқи тәһрирләштин өтүп, дуняниң һәрқайси җайлирида қоюлуш алдида турмақта. Бу филимда асаслиқ қилип ‍уйғур диярида 2017-йилидин башлап юқири пәллигә чиққан зор көләмлик тутқун асаслиқ арқа көрүнүш қилинған. Болупму хитайлар билән һечқандақ ортақлиқи болмиған уйғурларниң нөвәттә бир пүтүн милләт сүпитидә йоқитиш обйекти болуп қалғанлиқи, әнә шу хил бастурушларни ташқи дуняға аңлитишқа күч чиқириватқан шәхсләрдин бири болған америкидики уйғур паалийәтчи рошән аббасниң авазини өчүрүш үчүн хитай һөкүмитиниң чекидин ашқан йолсизлиқ билән “гөрүгә елиш” тәк қәбиһликни иҗра қиливатқанлиқи көп тәрәплимә шәкилдә баян қилиниду. Филимда буниңға мисал қилинған мәркизий шәхс үрүмчидики пенсийәгә чиққан уйғур дохтур гүлшән аббас болуп, пүткүл филимниң баянлири униң тутқун қилинишини чөридәп қанат яйдурулиду.

Мәзкур филимни синақ тәриқисидә қоюш мурасими 24-январ күни өткүзүлди. Филимда нуқтилиқ орун игилигән гүлшән аббас 2018-йили апрелда уштумтут ғайиб болғандин кейин униң һечқандақ из-дерики болмиған. Аридин икки йил өткәндә андин униң тутқун қилинғанлиқи мәлум болған. Һечқандақ сиясий ишлар билән бағлинишлиқи болмиған һәмдә аллиқачан пенсийәгә чиққан бир дохтурниң, йәнә келип пүтүн-сүрүк бир инсанниң тутқун қилинғанлиқидәк әң әқәллий пакиттин хәвәрдар болушниң өзигила мушунчә вақит кәткән болуп, һазирғичә из-дерики болмиған миңлиған онмиңлиған лагер тутқунлириниң тәқдири һелиғичә намәлум һалда туруп кәлмәктә. Филимда әнә шу арқа көрүнүш астида, шуниңдәк гүлшән аббасниң лагерға қамалғанлиқидин башқа һечқандақ учурни билиш мумкин болмиған әһвалда униң америкидики сиңлиси, “уйғур һәрикити” тәшкилатиниң директори рошән аббас америкидин канада, түркийә вә австралийәгә, шуниңдәк явропадики һәрқайси дөләтләргә һәдисиниң учурини топлашқа, шундақла уйғурлар һәққидики һәқиқәтни тепишқа йол алиду. Узунға созулған һәмдә көп дөләтләргә четилған бу қетимқи сәпәрни йип учи қилған һалда филимда лагер шаһитлириниң кәчүрмишлири, паалийәтчиләрниң уйғурлар дуч келиватқан паҗиәләрни ташқи дуняға аңлитиш тиришчанлиқи вә һәрқайси саһәдики уйғурларниң һес-туйғулири арқилиқ ‍уйғурларниң йеқинқи заман тарихи, нөвәттики омумий әһвали, уларниң қандақ сиясий вә иҗтимаий кризисларға дуч келиватқанлиқи, нөвәттики лагерларға қамалған милйонларчә уйғурлар һәмдә мәҗбурий әмгәкниң қайси дәриҗигә йәткәнлики, чәтәлләрдики уйғур муһаҗирлириниң тәшвиш вә үмид арилишип кәткән һаяти охшимиған нуқтилардин тәсвирлиниду. Шуниң билән бир вақитта уйғурлардики “миң аңлиғандин бир көргән әла” дегән тәмсилдә ейтилғандәк бу арқилиқ филимда бир пүтүн уйғур җәмийитиниң нөвәттә дөләт терроризми вә сақчи дөлитиниң назаритидә қандақ шәкилдә мәвҗут болуватқанлиқи җанлиқ вә чүшинишлик баян қилиниду. Бу җәрянда һәрқайси саһәдики сиясийонлар, анализчилар, паалийәтчиләр, мухбирлар, профессорлар вә мутәхәссисләрниң охшимиған нуқтилардин әһвал тонуштуруши, шуниңдәк филим көрүнүшлири билән бәкму маслашқан һалда кириштүрүлгән уйғур музикиси арқилиқ уйғурлар һәққидики көплигән қошумчә учурлар тамашибинларниң чүшәнчисини техиму чоңқурлаштуруп маңиду.

“һәдәмни издәш йолида” филими көрситилгәндин кейин өткүзүлгән муһакимигә явропа, америка вә австралийә қатарлиқ җайлардики һәр саһәдә ишләватқан 40 нәччә киши иштирак қилди. Аввал филим ишлигүчи җавад мир өзиниң бу филимни ишләш җәрянида һес қилғанлирини көпчилик билән ортақлашти. Болупму уйғурлар дуч келиватқан шунчә еғир иҗтимаий кризис һазир гәрчә барғансери еғирлап меңиватқан болсиму явропа вә америкидики сиясийонлардин башқа авам хәлқ ичидә бу ишлардин хәвәрдар болған кишиләрниң көп әмәсликини, буни техиму көплигән кишиләргә билдүрүш һәмдә уларниң һесдашлиқи вә қоллишини қолға кәлтүрүш үчүн мушундақ бир филимни ишләш зөрүр болуп қалғанлиқини сөзләп өтти. Филимдики асаслиқ персонажларниң бири болған рошән аббасму бу һәқтә өз қарашлирини йиғин әһлиниң диққитигә сунди. Болупму бу филимниң ишлинишигә нурғунлиған кишиләрниң әҗри сиңгәнликини, филимниң мәзмун, қурулма вә баян җәһәтләрдин толиму мувәппәқийәтлик ишләнгәнликини, шуңа мәзкур филимниң шунчә көп меһнәт бәдилигә пүткәнгә чушлуқ яхши баһаға һәмдә мукапатларға еришишини үмид қилидиғанлиқини тәкитлиди. .

Дуня уйғур қурултийиниң рәиси долқун әйсаму мәзкур филимда охшимиған нуқтилардин уйғурлар учраватқан паҗиәләр һәққидә мәлумат бәргән болуп, муһакимә йиғинида өз кәчүрмишлиригә бирләштүргән һалда нөвәттики лагерлар вә зор көләмлик тутқун мәсилисини алаһидә тәкитлиди. Болупму өзиниң “дуня уйғур қурултийи” намидики әң чоң уйғур тәшкилатиниң рәиси болуп туруқлуқ өз ата-анисиниң лагерда өлүп кәткәнликидәк паҗиәдин шунчә кечикип хәвәрдар болғанлиқини, мушуниң өзидин миңлиған, он миңлиған нам-нишансиз уйғурниң үн-тинсиз һалда лагерларда өз һаятидин айрилғанлиқини һечқанчә қийналмайла тәсәввур қилиш мумкинликини, һазир уларниң из-дерикини қилғудәк адәмниңму қалмиғанлиқини алаһидә әскәртти.

Вашингтон шәһиридики уйғур адвокат, америка хәлқара диний етиқад әркинлики комитетиниң комиссари нури түркәл хитай һөкүмитиниң гүлшән аббасни террорлуқ җинайити билән әйиблигәнлики һәмдә 20 йиллиқ қамақ җазаси бәргәнликини нуқта қилип туруп, уларниң қандақ йолсиз һөкүмәт икәнликини шәрһләп өтти. . Болупму хитайниң өз қануни вә башқа хәлқаралиқ қанунлардики бәлгилимиләр бойичә һәрқандақ террорлуқ қилмишиға четилған кишини сотлиғанда җәзмән униң ашкара сотлинидиғанлиқи, ашкара сотта террор гумандариниң қандақ террорлуқ қилмиши билән шуғулланғанлиқи баян қилинидиғанлиқи һәмдә буниңға мунасивәтлик дәлил-испатларниң сот әһлигә көрситилидиғанлиқи, әмма гүлшән аббасни сотлиғанда униң туғқанлиридин һечким қатнашмиған әһвалда униңға “йепиқ сот” дегән намда һечқандақ дәлил-испатсизла 20 йиллиқ қамақ җазаси берилгәнликини селиштуруп “хитайниң мушу қилмишиниң өзи уларниң қанун бойичә иш көрмәйдиғанлиқини намаян қилиду” деди.

Муһакимидә алаһидә пикир қилған йәнә бир киши “лагер мутәхәссиси” дәп атиливатқан доктур адриан зенз болуп, уму йиғин әһлиниң өзи һәққидики, шундақла өзиниң мәзкур филимда оттуриға қойған пикирлири тоғрисидики соаллириға җаваб бәрди. Болупму йиғин иштиракчилириниң бири “хитай һөкүмити сизни шинҗаңда ашкара һалда тәнқидләватиду. Сиз буниңға қандақ қарайсиз?” дәп сориғанда “бу хитай һөкүмити изчил қоллинип келиватқан кона усул. Улар мушу арқилиқ рошән ‍аббасниң ағзини юмдурмақчи болған. Әмма бу ишқа ашмиди. Худди шуниңдәк бу усул мениму қорқуталмайду. Әксичә бу җәһәттики ғәйритимни техиму ашуриду” деди.

Йиғиндин кейин филим ишлигүчи җавад мир әпәнди радийомизниң айрим зияритини қобул қилди. У өзлириниң мушундақ бир филимни ишләштә алди билән өзлиригә пүтүнләй натонуш болған бир хәлқ һәққидә издиништин иш башлиғанлиқини, бу җәрянда өзлириниң “һәқиқәтниң һәқиқий йүзини ечип көрситиш” дегән нишан бойичә бир-биридин пүтүнләй пәрқлиқ болған түрлүк баянлар ичидин ахири чинлиқниң картинисини сизип чиққанлиқини алаһидә шәрһләп өтти.

“рошән (аббас) һәққидә ишләнгән ‛һәдәмни издәш йолида‚ темисидики бу һөҗҗәтлик филимни ишләштики асасий муддиа зади бу һәқтики һәқиқий реаллиқни бир тапайли, дегән арзуйимизниң түрткисидә оттуриға чиқти. Чүнки уйғурларниң бешиға қандақ күнләр келиватқанлиқини яки бу филимда биз баян қилған һекайиләрдики вәқәләрниң һәқиқий әһвалини бизму һечқачан аңлап бақмиғанидуқ. Биз бу һәқтики түрлүк пәрқлиқ учурларни ахбарат васитилиридин, хитай хәвәрлиридин вә мусулман торлиридин көрдуқ. Шуниң билән рошәнниң һәдисигә немә иш болғанлиқини, шундақла ашу уйғурларниң қандақ бир реаллиққа дуч келиватқанлиқини айдиңлаштуруш үчүн гүлшән аббасниң қисмитини йип учи қилип издәндуқ. Биз бу филимни ишләш җәрянида әң зор дәриҗидә күч чиқарған йеримиз һәқиқий әмәлийәтниң зади қандақлиқини тәсвирләш болди. Чүнки бу мәсилә тоғрисида ғәрб дуняси, хитай ахбарати дегәнләрниң һәммисила өз алдиға бир йүрүш баянларни тәқдим етиду. Шуңа биз буларниң һечқайсисиниң тәсиригә учрап кәтмәсликимиз, бәлки һәқиқәтни лилла йосунда көрситип беришимиз зөрүр болди. Биз бу һәқтә чоңқурлап издәнгәнсери ашу миллий түркүмгә тәвә ғайәт зор сандики кишиләрниң өзигә хас диний етиқад түпәйлидин иккинчи дуня урушидин буянқи әң зор лагер системисиға қамалғанлиқини тонуп йәттуқ.”

Мәлум болушичә мәзкур филим пат йеқинда америка вә явропадики һәрқайси киноханиларда тарқитилидиған болуп, буниң техиму көп дуня җамаитигә уйғурларниң нөвәттики әһвали һәққидә әтраплиқ мәлумат бериши тәхмин қилинмақта икән.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.