Uyghur paji'esining janliq kartinisi: "Hedemni izdesh yolida"

Muxbirimiz eziz we shehrizad
2021-01-26
Share
Uyghur paji'esining janliq kartinisi: "Uyghur herikiti" teshkilatining bashliqi roshen abbas xanim hedisi gülshen abbas xanimning resimini kötürüp iz-dérikini qiliwatqan körünüsh. 2018-Yili 17-dékabir, washin'gton.
Rushan Abbas teminligen

Uyghur diyaridiki siyasiy basturush hemde Uyghur jem'iyiti duch kéliwatqan tarixiy bohranlar tashqi dunyagha türlük xewer yolliri arqiliq melum bolup, köpligen sahening hemde hökümetlerning bu mesilige bolghan diqqitini qozghashta, shuningdek bu toghrisida muhim qararlarni élishida achquchluq rollarni oynap kelmekte. Axbarat sahesi gerche bu jehette muhim orun tutsimu, bu xildiki hadisilerni höjjetlik filim sheklide ishlep jama'etning diqqitige sun'ghanda téximu köp awam puqraning bu mesile heqqidiki chüshenchisini ashurghili bolidighanliqi ilgiriki waqitlarda köp qétimlap ispatlan'ghan idi. Yéqinda tamamlan'ghan "Hedemni izdesh yolida" namliq höjjetlik filim del ene shu xil arqa körünüsh bilen keng miqyasta tarqitishqa sunuldi.

"Kök asman studiyesi" ning filim ishligüchisi jawad mir ependining bir qolluq ejri bilen yoruqluqqa chiqqan mezkur höjjetlik filim yéqinda axirqi tehrirleshtin ötüp, dunyaning herqaysi jaylirida qoyulush aldida turmaqta. Bu filimda asasliq qilip ‍Uyghur diyarida 2017-yilidin bashlap yuqiri pellige chiqqan zor kölemlik tutqun asasliq arqa körünüsh qilin'ghan. Bolupmu xitaylar bilen héchqandaq ortaqliqi bolmighan Uyghurlarning nöwette bir pütün millet süpitide yoqitish obyékti bolup qalghanliqi, ene shu xil basturushlarni tashqi dunyagha anglitishqa küch chiqiriwatqan shexslerdin biri bolghan amérikidiki Uyghur pa'aliyetchi roshen abbasning awazini öchürüsh üchün xitay hökümitining chékidin ashqan yolsizliq bilen "Görüge élish" tek qebihlikni ijra qiliwatqanliqi köp tereplime shekilde bayan qilinidu. Filimda buninggha misal qilin'ghan merkiziy shexs ürümchidiki pénsiyege chiqqan Uyghur doxtur gülshen abbas bolup, pütkül filimning bayanliri uning tutqun qilinishini chöridep qanat yaydurulidu.

Mezkur filimni sinaq teriqiside qoyush murasimi 24-yanwar küni ötküzüldi. Filimda nuqtiliq orun igiligen gülshen abbas 2018-yili aprélda ushtumtut ghayib bolghandin kéyin uning héchqandaq iz-dériki bolmighan. Aridin ikki yil ötkende andin uning tutqun qilin'ghanliqi melum bolghan. Héchqandaq siyasiy ishlar bilen baghlinishliqi bolmighan hemde alliqachan pénsiyege chiqqan bir doxturning, yene kélip pütün-sürük bir insanning tutqun qilin'ghanliqidek eng eqelliy pakittin xewerdar bolushning özigila mushunche waqit ketken bolup, hazirghiche iz-dériki bolmighan minglighan onminglighan lagér tutqunlirining teqdiri hélighiche namelum halda turup kelmekte. Filimda ene shu arqa körünüsh astida, shuningdek gülshen abbasning lagérgha qamalghanliqidin bashqa héchqandaq uchurni bilish mumkin bolmighan ehwalda uning amérikidiki singlisi, "Uyghur herikiti" teshkilatining diréktori roshen abbas amérikidin kanada, türkiye we awstraliyege, shuningdek yawropadiki herqaysi döletlerge hedisining uchurini toplashqa, shundaqla Uyghurlar heqqidiki heqiqetni tépishqa yol alidu. Uzun'gha sozulghan hemde köp döletlerge chétilghan bu qétimqi seperni yip uchi qilghan halda filimda lagér shahitlirining kechürmishliri, pa'aliyetchilerning Uyghurlar duch kéliwatqan paji'elerni tashqi dunyagha anglitish tirishchanliqi we herqaysi sahediki Uyghurlarning hés-tuyghuliri arqiliq ‍Uyghurlarning yéqinqi zaman tarixi, nöwettiki omumiy ehwali, ularning qandaq siyasiy we ijtima'iy krizislargha duch kéliwatqanliqi, nöwettiki lagérlargha qamalghan milyonlarche Uyghurlar hemde mejburiy emgekning qaysi derijige yetkenliki, chet'ellerdiki Uyghur muhajirlirining teshwish we ümid ariliship ketken hayati oxshimighan nuqtilardin teswirlinidu. Shuning bilen bir waqitta Uyghurlardiki "Ming anglighandin bir körgen ela" dégen temsilde éytilghandek bu arqiliq filimda bir pütün Uyghur jem'iyitining nöwette dölet térrorizmi we saqchi dölitining nazaritide qandaq shekilde mewjut boluwatqanliqi janliq we chüshinishlik bayan qilinidu. Bu jeryanda herqaysi sahediki siyasiyonlar, analizchilar, pa'aliyetchiler, muxbirlar, proféssorlar we mutexessislerning oxshimighan nuqtilardin ehwal tonushturushi, shuningdek filim körünüshliri bilen bekmu maslashqan halda kirishtürülgen Uyghur muzikisi arqiliq Uyghurlar heqqidiki köpligen qoshumche uchurlar tamashibinlarning chüshenchisini téximu chongqurlashturup mangidu.

"Hedemni izdesh yolida" filimi körsitilgendin kéyin ötküzülgen muhakimige yawropa, amérika we awstraliye qatarliq jaylardiki her sahede ishlewatqan 40 nechche kishi ishtirak qildi. Awwal filim ishligüchi jawad mir özining bu filimni ishlesh jeryanida hés qilghanlirini köpchilik bilen ortaqlashti. Bolupmu Uyghurlar duch kéliwatqan shunche éghir ijtima'iy krizis hazir gerche barghanséri éghirlap méngiwatqan bolsimu yawropa we amérikidiki siyasiyonlardin bashqa awam xelq ichide bu ishlardin xewerdar bolghan kishilerning köp emeslikini, buni téximu köpligen kishilerge bildürüsh hemde ularning hésdashliqi we qollishini qolgha keltürüsh üchün mushundaq bir filimni ishlesh zörür bolup qalghanliqini sözlep ötti. Filimdiki asasliq pérsonazhlarning biri bolghan roshen abbasmu bu heqte öz qarashlirini yighin ehlining diqqitige sundi. Bolupmu bu filimning ishlinishige nurghunlighan kishilerning ejri singgenlikini, filimning mezmun, qurulma we bayan jehetlerdin tolimu muweppeqiyetlik ishlen'genlikini, shunga mezkur filimning shunche köp méhnet bedilige pütken'ge chushluq yaxshi bahagha hemde mukapatlargha érishishini ümid qilidighanliqini tekitlidi. .

Dunya Uyghur qurultiyining re'isi dolqun eysamu mezkur filimda oxshimighan nuqtilardin Uyghurlar uchrawatqan paji'eler heqqide melumat bergen bolup, muhakime yighinida öz kechürmishlirige birleshtürgen halda nöwettiki lagérlar we zor kölemlik tutqun mesilisini alahide tekitlidi. Bolupmu özining "Dunya Uyghur qurultiyi" namidiki eng chong Uyghur teshkilatining re'isi bolup turuqluq öz ata-anisining lagérda ölüp ketkenlikidek paji'edin shunche kéchikip xewerdar bolghanliqini, mushuning özidin minglighan, on minglighan nam-nishansiz Uyghurning ün-tinsiz halda lagérlarda öz hayatidin ayrilghanliqini héchqanche qiynalmayla tesewwur qilish mumkinlikini, hazir ularning iz-dérikini qilghudek ademningmu qalmighanliqini alahide eskertti.

Washin'gton shehiridiki Uyghur adwokat, amérika xelq'ara diniy étiqad erkinliki komitétining komissari nuri türkel xitay hökümitining gülshen abbasni térrorluq jinayiti bilen eyibligenliki hemde 20 yilliq qamaq jazasi bergenlikini nuqta qilip turup, ularning qandaq yolsiz hökümet ikenlikini sherhlep ötti. . Bolupmu xitayning öz qanuni we bashqa xelq'araliq qanunlardiki belgilimiler boyiche herqandaq térrorluq qilmishigha chétilghan kishini sotlighanda jezmen uning ashkara sotlinidighanliqi, ashkara sotta térror gumandarining qandaq térrorluq qilmishi bilen shughullan'ghanliqi bayan qilinidighanliqi hemde buninggha munasiwetlik delil-ispatlarning sot ehlige körsitilidighanliqi, emma gülshen abbasni sotlighanda uning tughqanliridin héchkim qatnashmighan ehwalda uninggha "Yépiq sot" dégen namda héchqandaq delil-ispatsizla 20 yilliq qamaq jazasi bérilgenlikini sélishturup "Xitayning mushu qilmishining özi ularning qanun boyiche ish körmeydighanliqini namayan qilidu" dédi.

Muhakimide alahide pikir qilghan yene bir kishi "Lagér mutexessisi" dep atiliwatqan doktur adri'an zénz bolup, umu yighin ehlining özi heqqidiki, shundaqla özining mezkur filimda otturigha qoyghan pikirliri toghrisidiki so'allirigha jawab berdi. Bolupmu yighin ishtirakchilirining biri "Xitay hökümiti sizni shinjangda ashkara halda tenqidlewatidu. Siz buninggha qandaq qaraysiz?" dep sorighanda "Bu xitay hökümiti izchil qollinip kéliwatqan kona usul. Ular mushu arqiliq roshen ‍abbasning aghzini yumdurmaqchi bolghan. Emma bu ishqa ashmidi. Xuddi shuningdek bu usul ménimu qorqutalmaydu. Eksiche bu jehettiki gheyritimni téximu ashuridu" dédi.

Yighindin kéyin filim ishligüchi jawad mir ependi radiyomizning ayrim ziyaritini qobul qildi. U özlirining mushundaq bir filimni ishleshte aldi bilen özlirige pütünley natonush bolghan bir xelq heqqide izdinishtin ish bashlighanliqini, bu jeryanda özlirining "Heqiqetning heqiqiy yüzini échip körsitish" dégen nishan boyiche bir-biridin pütünley perqliq bolghan türlük bayanlar ichidin axiri chinliqning kartinisini sizip chiqqanliqini alahide sherhlep ötti.

"Roshen (abbas) heqqide ishlen'gen 'hedemni izdesh yolida' témisidiki bu höjjetlik filimni ishleshtiki asasiy muddi'a zadi bu heqtiki heqiqiy ré'alliqni bir tapayli, dégen arzuyimizning türtkiside otturigha chiqti. Chünki Uyghurlarning béshigha qandaq künler kéliwatqanliqini yaki bu filimda biz bayan qilghan hékayilerdiki weqelerning heqiqiy ehwalini bizmu héchqachan anglap baqmighaniduq. Biz bu heqtiki türlük perqliq uchurlarni axbarat wasitiliridin, xitay xewerliridin we musulman torliridin körduq. Shuning bilen roshenning hedisige néme ish bolghanliqini, shundaqla ashu Uyghurlarning qandaq bir ré'alliqqa duch kéliwatqanliqini aydinglashturush üchün gülshen abbasning qismitini yip uchi qilip izdenduq. Biz bu filimni ishlesh jeryanida eng zor derijide küch chiqarghan yérimiz heqiqiy emeliyetning zadi qandaqliqini teswirlesh boldi. Chünki bu mesile toghrisida gherb dunyasi, xitay axbarati dégenlerning hemmisila öz aldigha bir yürüsh bayanlarni teqdim étidu. Shunga biz bularning héchqaysisining tesirige uchrap ketmeslikimiz, belki heqiqetni lilla yosunda körsitip bérishimiz zörür boldi. Biz bu heqte chongqurlap izden'genséri ashu milliy türkümge tewe ghayet zor sandiki kishilerning özige xas diniy étiqad tüpeylidin ikkinchi dunya urushidin buyanqi eng zor lagér sistémisigha qamalghanliqini tonup yettuq."

Melum bolushiche mezkur filim pat yéqinda amérika we yawropadiki herqaysi kinoxanilarda tarqitilidighan bolup, buning téximu köp dunya jama'itige Uyghurlarning nöwettiki ehwali heqqide etrapliq melumat bérishi texmin qilinmaqta iken.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet