«Қәшқәр-гувадар каридори» ниң америкада өткүзүлгән өй-мүлүк базириға херидар чақириш йиғини уйғурларниң наразилиқиға учриди

Мухбиримиз әркин
2019-11-06
Елхәт
Пикир
Share
Принт
«Хитай-пакистан мәбләғ селиш ширкити» вирҗинийә штатиниң файирфакис наһийәсидики бир меһманханида өткүзгән содигәр чақириш йиғиниға қоюлған анализ хәритиси. 2019-Йили 5-ноябир, америка.
«Хитай-пакистан мәбләғ селиш ширкити» вирҗинийә штатиниң файирфакис наһийәсидики бир меһманханида өткүзгән содигәр чақириш йиғиниға қоюлған анализ хәритиси. 2019-Йили 5-ноябир, америка.
Photo: RFA

Пакистанниң гувадар порти «хитай-пакистан иқтисадий каридори» ниң әң һалқилиқ түгүни болуп, хитай каридор бойидики уйғур, балтистан вә балуҗистан йәрлик хәлқлириниң қаршилиқиға учраватқан мәзкур каридор қурулушиға 62 милярд доллар мәбләғ салған. Хитай билән пакистанниң пилани гувадарни оттура шәрқтики муһим деңиз порти қилип қуруп чиқиштур. Нөвәттә хитай билән пакистанниң гувадардики өй-мүлүк қурулушини хәлқара базарға селип, ғәрблик мәбләғ салғучилирини җәлп қиливатқанлиқи мәлум. Мәлум болушичә, гувадар портидики өй-мүлүк содисини хәлқара базарға селиш һоқуқи мәркизи лондондики «хитай-пакистан мәбләғ селиш ширкити» (CPIC) намлиқ бир ширкәткә һөддигә берилгән.

Нөвәттә бу ширкәт америкада һәр хил содигәр чақириш йиғинлирини уюштуруп, мәбләғ салғучиларға гувадар өй-мүлүк базириға мәбләғ селишниң қанчилик пайда елип келидиғанлиқиға чүшәндүрмәктә икән. 5‏-Ноябир күни мәзкур ширкәтниң америкадики уйғурлар нисбәтән көп олтурақлашқан вирҗинийә штатиниң файирфакис наһийәсидики бир меһманханида өткүзүлгән йиғини әнә шундақ херидар чақириш паалийәтлириниң биридур. Лекин униң шу күнидики херидар чақириш йиғини улар ойлимиған бир наразилиққа дуч кәлгән. Шу күни бир гуруппа уйғур яш йиғинға қатнишип, йиғинда бу қурулушниң уйғурларни лагерларға қамаш, уларниң мәдәнийити вә турмуш усулини вәйран қилиш бәдилигә йолға қоюлуватқанлиқи, ширкәтниң вә мәбләғ салғучиларниң бу трагедийәгә көз юммаслиқи керәкликини оттуриға қоюп, йиғин риясәтчиси сам киндалниң җаваб беришини тәләп қилған.

Лекин сам киндалниң гувардар өй-мүлүк базириға херидар чақиришниң ноқул иқтисадий паалийәт икәнликини илгири сүрүп, бу һәқтики тәнқидләрни рәт қилғанлиқи илгири сүрүлмәктә. Америка уйғур бирләшмиси идарә һәйитиниң әзаси әлфидар ханим түнүгүнки йиғинға қатнашқан паалийәтчиләрниң биридур. Униң билдүрүшичә, сам киндал «иқтисади мувәппәқийәт һәр вақит сиясий мәсилиләрни йеңип чиқидиғанлиқи» ни тәкитлигән. Әлфидар ханим 6‏-ноябир зияритимизни қобул қилип, мундақ деди: «фирқәт соал сориғандин кейин, бу соал бәкла сиясий соал икән. Биз бу йәрдә бир иқтисади мәбләғ селиш ширкитиниң тәқдирини сөзлишиватимиз. Бәрибир иқтисади мувәппәқийәтләр сиясий тоқунушларни йеңип чиқиду. Шуңа сениң дегиниңдәк зулумлар буниңға һечқандақ тәсир көрситәлмәйду, дәп җаваб бәргән. . .»

Биз шу мунасивәт билән 6‏-ноябир күни «хитай-пакистан мәбләғ селиш ширкити» ниң лондон вә ню-йорк шәһәрлиридики ишханилириға телефон қилип, уларниң түнүгүнки йиғинда оттуриға қоюлған соаллар тоғрисидики инкасини соридуқ. Мәзкур ширкәтниң ню-йорктики ишханиси телефонимизни алмиди. Әмма лондондики ишханисиниң бир мәсул хадими телефонимизға елип, «һазир гувадарда өй сетивелишниң әң яхши пурсити» икәнликини илгири сүрди. У мундақ дәйду: «сизгә мәлум болғандәк гувадар хитайға 40 йиллиқ иҗаригә берилди. Пакистан билән хитай оттурисида келишим бар, бу келишим ‹пакистан-хитай иқтисади каридори келишими' дегән нам билән тонулған. Бу келишимниң қиммити 62 милярд доллар. Гувадар дунядики әң яхши 2‏-порт дәп қаралмақта. Бу портта һазир рәсмий иш башланди. Шуңа гувадарда һазир нурғун сода пурсити бар. У нурғун өйгә еһтияҗлиқ. Шуңа биз кишиләрниң бу йәрдә өй сетивелиш пурсити наһайити зор, дәп қараймиз.»

Лекин «хитай-пакистан мәбләғ селиш ширкити» ниң мәзкур мәсул хадими бу қурулуш уйғур кишилик һоқуқ тәшкилатлириниң қаттиқ наразилиқиға учраватқанлиқи, уларниң бу қурулуш сәвәблик милйонлиған мусулман йиғивелиш лагерлириға қамилип, аилилири ханивәйранчилиққа учраватиду дәп қараватқанлиқи, униң бу наразилиққа қандақ инкас қайтуридиғанлиқи һәққидики соалимизға җаваб беришни рәт қилди. У мундақ деди: «мән буниңға инкас билдүрәлмәймән. Бу уларға алақидар бир мәсилә. Лекин биз өй-мүлүк тәрәққият ширкити, бизниң ишимиз гувадардики өйләрни сетиш. Шуңа мән пәқәт бу қурулушқа алақидар соал болса җаваб берәләймән. Мениңчә, сиз бу соални бизниң америкадики ишханимизға телефон қилип сорап беқиң. Униңға шулар җаваб берип қелиши мумкин. Әмма мән җаваб берәлмәймән.»

Америкадики уйғур паалийәтчи фирқәт җавдәт юқириқи йиғинға қатнишип, уйғурлар һәққидә соал сориған яшларниң биридур. У 6‏-ноябир күни зияритимизни қобул қилип, өзиниң бу қурулушқа наразилиқ билдүрүштики сәвәблирини чүшәндүрди. У мундақ деди: «бу адәм гувадарниң қанчилик муһим порт икәнлики, хитайниң 62 милярд доллар пул хәҗләп уни қандақ бир шәһәр қилмақчи болғанлиқи, дуня бойичә әң чоң портларниң бири қилмақчи икәнликини, шундақ болғанда йәр һәққи, өй баһасиниң қанчилик өсидиғанлиқи, қанчилик адәмниң көчүп келидиғанлиқини сөзлиди. . . .»

Униң илгири сүрүшичә, гувадар порти қурулуши билән нөвәттә уйғурлар дуч келиватқан трагедийә зич мунасивәтлик икән. Фирқәт җавдәт мундақ дәйду: «буниң бизниң вәтәндә йүз бериватқан ишлар билән зич мунасивити бар. Чүнки биз һәммимиз билимиз, хитай өзиниң нәччә тирилйонлуқ мәблиғини қоғдаш үчүн пүтүн уйғурниң солайдиғанлиқини солап, өлтүридиғанлирини өлтүрүп, бу районни өзиниң алқиниға алмақчи. Йәнә бири, бу хитайниң дуняни контрол қилиштики әң муһим пиланлириниң бир парчиси. Мушундақ бир паалийәтниң вашингтон әтрапида болуши адәмни заңлиқ қилғандәкла бир иш. . .»

«Хитай-пакистан иқтисадий каридори» уйғур кишилик һоқуқ тәшкилатлириниң наразилиқиға учрапла қалмай, америка вә һиндистандәк дөләтләрниң һошярлиқини қозғиған. Улар хитайниң гувадарни сода вә һәрбий ишларға тәң ишлитидиған деңиз порти қилип қуруп чиқиши мумкинликини илгири сүрүп кәлгән. Бәзи анализчиларниң қаришичә, хитайниң пакистанға қарита қәрз дипломатийәси йолға қоюп, уни қәрзгә боғуп қоюш арқилиқ өзиниң пиланиға мақул кәлтүрүшкә урунмақта икән. Америка ташқи ишлар министири майк помпео өткән йили пакистанни бу тоғрисида қаттиқ агаһландурған иди. 5‏-Ноябирдики содигәр чақириш йиғинида уйғур паалийәтчиләр бу мәсилини оттуриға қойған. Лекин сам киндал бу соалға «яқ, пакистан һөкүмити хитай билән йеқин дост. Биз шуниңға ишинимизки, улар бизниң портимизни гүлләндүрүп, бизгә нурғун пайдилиқ ишларни қилип беридиғанлиқиға ишинимиз,» дегән.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт