Әрк чиллиған язғучи һаҗи мирзаһид керими вә униң тәқиптә өткән қәйсәр һаяти

Мухбиримиз нуриман
2021-01-13
Share
Әрк чиллиған язғучи һаҗи мирзаһид керими вә униң тәқиптә өткән қәйсәр һаяти Әдиб һаҗи мирзаһид керими.
Oqurmen teminligen

2018-Йили ноябирда йеши 80 гә улашқан, саламәтлики начарлишип кәткән әдиб һаҗи мирзаһид кериминиң 11 йиллиқ кисилгәнлики радийомиз тәрипидин дәлилләнгән иди. 2021-Йили 10-январ күни әдиб һаҗи мирзаһид кериминиң вапат болғанлиқи илгири сүрүлмәктә.

Қәшқәр уйғур нәшриятидин пинсийәгә чиққандин бери қәшқәрдә яшаватқан атақлиқ шаир вә язғучи һаҗи мирзаһид керими 2017-йили июнда радийомизниң зияритини қобул қилған. У өйиниң 2017-йиллири илгири-ахири болуп икки қетим келип ахтурулуп, "қуран кәрим" қатарлиқ диний китабларни вә илгири нәшр қилинған апторниң "йүсүп хас һаҗип", "җудалиқ", "мирза абәкри", "султан сәидхан" вә "султан абдурәшитхан" қатарлиқ бәш парчә романини елип кетилгәнликини баян қилған. Қәшқәрдики сиясий-қанун хадими, мирзаһид кериминиң тутулушиға бир тон кийдүрүш мурасимида қилған сөзиниңму бир сәвәб қилинғанлиқини ашкарилиған иди.

Һаҗи мирзаһид керими тутулғанда, радийомизға кәлгән инкасларда һаҗи мирзаһид кериминиң "йүсүп хас һаҗип", "җудалиқ", "мирза абабәкри", "султан сәидхан" вә "султан абдуришитхан" қатарлиқ тарихи романлирида уйғурларниң сәлтәнәтлик һаяти, йәни қараханийлар дәври вә сәидийә ханлиқи дәври тема вә арқа көрүнүш қилинғанлиқи асаслиқ сәвәп болғанлиқи әскәртилгән иди.

Ундақта, язғучи һаҗи мирзаһид керими ким? униң һаят сәргүзәштилири вә иҗадийәтлири һәққидә немиләрни дейиш мумкин?

Әйни вақиттики даңлиқ мунбәрләрдин бири болған "мисраним" ториниң 2012-йили июнда һаҗи мирзаһид керими билән илип барған зиярәт хатирисигә асасланғанда, һаҗи мирзаһид керими 1939-йили 11-айниң 24-күни қәшқәр шәһириниң ғәрбидики тарбоғуз кәнти мәхдум дөңи мәһәллисидә содигәр аилисидә дуняға кәлгән.

У шу сөһбәттә өзи туғулған дәврни тәсвирләп мундақ дегән: "бу дәвр-шинҗаңдики вәтәнпәрвәр, милләтпәрвәр, зулумға қарши алим, өлима, зияли, байлар тутқун қилиниватқан, өлтүрүлүватқан, растни ялған, ялғанни раст қилип, авам хәлқниң йүрикини муҗулуватқан җаллат шиң шисәйниң мудһиш замани икән."

Һаҗи мирзаһид кериминиң дадиси керим һаҗим уқумушлуқ зат болуп, кечик мирзаһидниң 6 йишида кона йизиқта савадини чиқарған, йәттә яшқа киргән чеғимда "мәликә данишмән" дегән китабчини көчүргүзгән. У сәккиз яш вақитлирида "султан сутуқ буғрахан", "һәсән буғрахан", "әбу насир самани тәзкириси" қатарлиқ тәзкириләрни көчүрүп чиққан.

Һаҗи мирзаһид керими қараханийлар ханлири тоғрисида дәсләпки чүшәнчигә мушу шәкилдә игә болғанлиқини ейтқан. Тоққуз яшлар вақтида хисрәв деһливиниң "чаһар дәрвиш" намлиқ бәдиий әсирини көчүрүп чиққан. 10 яшқа киргән йили мәдрисәдә "сопи алла яр", "һәптийәк" вә "қуран кәрим" ни оқуп түгәткән.

Һаҗи мирзаһид керими балилиқ вақитлиридики бу қаттиқ тәрбийә һәққидә шундақ дегән: "дадам һәтта бир һәрп хата йезилип қалса яки сизилип рәң билән боюлуп кәтсә, шу бәтни қайта көчүргүзәтти. Турмушниң хилму-хил қатламлириға мунасивәтлик соал-җавабларни көчүрүш җәрянида дәсләптә йүзәкила чүшинәттим, көчүргәнсири мәналар гүлшинидә булбулдәк сәйр қилидиған болдум."

Уйғурларда "болидиған майса көкидин мәлум" дәйдиған гәп бар. Һаҗи мирзаһид кериминиң 17 яш вақтида йәни 1956-йили язған "ана вәсийити" намлиқ шеири әйни вақиттики "шинҗаң әдәбияти" (кейин исими "тарим" ға өзгәртилгән) журнилиға бесилғандин кейин, гезит-журналларда арқа-арқидин униң шеирлири бесилиған. 1957-Йили 14 миң мисралиқ "нур вә шекәр" мавзулуқ шеирий романни йезип түгәткән. Муһәббәт вә инсанпәрвәрлик күйләнгән "сандуқ ичидики бовақ" шеири "тарим" журнилиниң 1957-йили 12-саниға бесилип чиққан.

1959-Йили алий мәктәптә оқуватқан чағлирида хитай даирилири тәрипидин "йәрлик милләтчи", "шәрқий түркистан тәшкилати қурди" дегән сиясий қалпақлар кийдүрүлүп, 1972-йилиғичә түрмигә 13 йил қамалған. Түрмидин чиққандин кейинму "әксилинқилабчи" дегән қалпақ билән билән йәттә йил нәзәрбәнд астида яшиған.

Һаҗи мирзаһид керими радийомизниң зияритини қобул қилғанда, "сандуқ ичидики бовақ" намлиқ шеириниң әйни вақитта өзиниң вә башқа достлириниң түрмигә қамилишиға сәвәб болғанлиқи тоғрисида тохталған иди.

Һаҗи мирзаһид кериминиң һазир истанбулда турушлуқ дости турғунҗан әпәнди әйни вақиттики әһваллани әсләп өтти.

Һаҗи мирзаһид керими "мисраним" тори билән елип барған сөһбәттә "сандуқ ичидики бовақ" намлиқ шеири һәққидә тохтилип мундақ дегән: "шу чағдики көз юмғили болмайдиған иҗтимаий реаллиқни арқа көрүнүш қилған бу шеирим ойлимиған йәрдин җәмийәтни зил-зилигә кәлтүрвәтти. Худди ‹сандуққа селип қойған бовақ' тәк мәнму түрмигә қамалдим. Оңчи, йәрлик милләтчиләргә қарши көрәш әвҗигә чиққан, күрәш тәнқид һәммә йәрдә қанат яйған мәзгил болғачқа, мәнму солчил лушийәнниң зәрбисигә әнә шундақ учрап кәткәнтим. Мениң гүзәл яшлиқим қараңғу түрмиләрдә, тарим бойидики қумлуқ чөлләрдә, тоғрақ, юлғунларға һәмраһ болуп өтти."

Шаирниң һаятини астин-үстүн қиливәткән бу шерда шаир немиләрни язған болғийтти?

Асман көзлиридин тамчилайду яш,

Шунчә җимҗит әтрап гоя ғәпләттә.

Япрақсиз дәл-дәрәх йолумға сирдаш,

Ейтиңчу! тәбиәт немә һәсрәттә? ‏

Һаҗи мирзаһид керимидин ашу "сандуқ ичидики бовақ" намлиқ шеирни язғанлиқиға пушайман қилған-қилмиғанлиқи соралғанда, көңүл сөзлирини мундақ изһар қилған: "бу шеир йезилған күни үрүмчидә сим-сим ямғур йеғивататти, гоя маңа асман-земин боғуп өлтүрүлүп сандуққа селип қоюлған ашу бовақ үчүн йиғлаватқандәк туюлуп кәткәниди. Көз яшлирим билән йезилған бу шеир гүлдүрмама гүлдүрләп, чеқин чеқилғандәк оқурмәнләр қәлбини зил-зилигә кәлтүрди. Мән шеирға көйгән, вәтәнни сөйгән бир оқуғучи идим. Мән "сандуқ ичидики бовақ" намлиқ шеирни язғинимдин зинһар әпсусланмаймән. Бәлки сөйүнимән. Бу шеир мени җәмийәткә башлап кирди. Вәтән-милләтниң ғәмгүзари, тәқдирдиши қилди. Маңа буниңдин артуқ йәнә қандақ мукапат болсун! ?"

Һаҗи мирзаһид керими түрмидин чиққандин кейин әтрапида көргән зиялийлар топи һәққидә һес қилғанлирини мундақ баян қилған: "мән қәйәргә бармай, омумән шу йәрдики зиялий дәп аталған дост-тунушлиримниң наһайити еһтиятчан, қорқунҗақ, тосун тайдәк үрүккәк булуп кәткәнликини көрдүм. Өзүмниңму шуларға охшап қалғинимдин толиму әпсуслинимән. Еһтият қилиш-көңүлдики гәпни һәтта йеқин достиғиму дегүзмәйдикән, қорқунчақлиқ-инсанни хушамәтчи, чеқимчи, гуманхур қилип қойдикән. Үрккәклик адәмни яван-ялғуз қилип қойдикән. Мән көргән уйғур зиялийлири мана шундақ иди. Һәқиқий нур тарқатқучи зиялийлар бәк, бәкла аздур."

Турғунҗан әпәнди һаҗи мирзаһид керими билән баштин-ахири қоюқ достлуқ мунасивитини сақлап кәлгән болуп, у "мирзаһид керими яш вақтидин тартипла җәсур, очуқ сөзлүк, шерға иштияқ башлиған от йүрәк бириси иди," дәп тәсвирлиди.

"мисраним" ториниң риясәтчиси һаҗи мирзаһид керимидин "дәвримиздики зиялийлар өз хәлқи үчүн қандақ хизмәт қилиш керәк? һазирқи заман зиялийлиридин күтидиған үмидиңиз немә?" дәп сориғанда, униң җаваби мундақ болған: "аввал еһтият сизиқидин һалқип өтүп, қорқунчақлиқ иллитидин үзүл-кесил қутулуш керәк. Машина, терактурдинму үркимәс булуп қалған ат, ешәктәк биғәм әмәс, һәр қандақ қисмәтни көрүшкә көпчилик билән биргә тәйяр туралайдиған аңни йетилдүрүш керәк. Вәтән, милләт үчүн биҗанидил хизмәт қилиш лазимки, күн өткүзүш, җан беқиш койида болмаслиқи керәк. Һазирқи зиялийлардин күтидиған үмидим шуки: дуняға йүзлиништин аввал, өзүңларға йүзлиниңлар! дорамчилиқ, тамахорлуқ қилмаңлар! күчүңларни хар қилип, бәгдәк яшаңлар! зинһар ит, мүшүк миҗәз болмаңлар! чаян тәбиәтлик булуп қелиштин һәзәр әйлаңлар. Җапани ат қилип мингән әзимәт арзу-мәнзилигә йетип баралайду."

Ахирида турғунҗан әпәнди дости һаҗи мирзаһид кериминиң вапатиға қаттиқ қайғурғанлиқини билдүрүп, әйни йилларда җәмиийәтни зил-зилигә селивәткән "сандуқ ичидики бовақ" шеирини декламатсийә қилип бәрди:

Сандуқ ичидики бовақ

(Турмуш сәзгүрәстиси)

Асман көзлиридин тамчилайду яш,

Шунчә җимҗит әтрап гоя ғәпләттә.

Япрақсиз дәл-дәрәх йолумда сирдаш,

Ейтиңчу тәбиәт немә һәсрәттә.

Иштилмәс ериқтин-чимән қирғақлиқ,

Шир-шир ақар суниң үни шу тапта.

Назук мәҗнунталлар бәрқут япрақлиқ,

Мәңзимни сөймәйду егилип аста.

Қайғу деңизиға әтрап болған ғәрқ,

Қени, у бағларниң гүзәл җамали?

Шудәм һечнәрсини қилалмайсән пәрқ,

Дала тирик җандин әҗаба халий?

Раст, кимниң чиққуси келәр сәйлигә,

Иллиқ өйлиридә олтурмай шу һал,

Йиғлаңғу вә рәзги һава пәйлигә

Мас кәлмәс бир түстә баримән хошал.

Бу ғәмкин көрүнүш,

Бу көңүлсизлик,

Бирақ-шад дилимни қилалмас хирә.

Күйлирим қушлири учушиду тик,

Тәмкинмән,

Мән йүксәк сөйгүгә игә.

Сәвәби: мени дәл мәшуқум җанан,

Шу тунуш булақниң йенида күтәр.

Муһәббәт бәхтидин яшниғучи җан,

Бу гүл йүрикимгә ишқини пүкәр.

Челиқти көзүмгә шу чағ бир сандуқ,

Иплас чоңқурлуқта муңлинип турған.

"ичидә бир немә бардур я юқ?"

Дедиму, ачтим мән, өртәндим шуан.

Қоллирим титириди, қачти хиялим,

Анардәк мәңзимдин чүшти яш әгип.

Сарғайдим самандәк қалмиди һалим,

Бир пәс җим қаптимән шамалда сәгип.

Немини көрдүммән, әпсанидики

Әҗдиһа чиқтиму йейиш үчүн я?

Үч яшлиқ йиланму зәһәр нәштири,

Яқ!

Сирлиқ нәрсә у, көрүңлар мана.

Ятатти ай охшаш бигунаһ бовақ,

Гелида бармақниң дәһшәттлик изи.

Оғул иди шунчилик омақ,

Қой көзи юмулуп пүкүлгән тизи.

Ғәзәптә түгүлгән муштумлири чиң,

Аһ! гәп қилмақчидәк сәл очуқ ағзи.

(Бовақлиқим кәлди ядимға гоя. . . . )

Булуттәк ақирип туриду бағри.

Әй сән сәбий бала!

Өлгән биһудә,

Ейт, қайси намәрд у қатилиң қанхур?

Териқчилиқ җениң хәтәрликму я?

Ким у тапмақ болған қениңдин һузур?

Намәлум у вәһши немә тапқанду,

Шум қоли титримәй азаплап боғуп?

Мәҗбур қилғанмиду вә яки бирав?

Ким билсун қалдиму әйибдар болуп,

Техи көз ачмастин туғулупла у?

Йигитму я қизму қилған җинайәт?

Муһәббәткә әҗәп еғир хиянәт?

Паҗиә үстидә болсам әгәрдә,

Укиҗан бовақни сақлап қалаттим!

Достлар!

Җан бәрсәмму мәйли шу йәрдә,

Инсан муһәббитидин бәхт тапаттим.

Яр йениға баримән дадил,

Шу күни қилишқан вәдимиз үчүн.

"ғарида сөйгүниң болмиғин ғапил"

Дегәндәк һәр яндин келәтти бир үн.

Әй, ай. . .

Йөләнгән терәк ғолиға,

Қарапла йүриким җиғ қилип қалди.

Су қуюп берәлмәс айму қолиға,

Көңлүмгә ишқидин шу яр от салди.

"кәлмигәнмикинә?" десәм интизар,

Күтүпту тақәтлик мениң сөйгүнүм.

Я соғуқ я ямғур қилалмапту кар,

Шунчиму вапалиқ икән көйгиним.

Тилсизмән. . . .

Алдида сиримни көзүм,

Җүп юлтуз көзигә етип туриду.

Һәә!

Йенимғиму бардим чин сөзүм

Мениң паклиқимни дилбәр туюду.

Җуш уруп фонтандәк ахти шох булақ,

Күмүштәк сүйигә шолимиз чүшкән.

Қуяш чиқти көктә. . .

Булутлар йирақ-

Қачти. . . .

Мән қарисам тәбиәт күлгән.

Аһ, шу аччиқ издин бәрмидим дерәк,

Орни йоқ ейтишқа һечқачан,

Чүнки

Қош йүрикимизгә садиқлиқ әмәк,

Өчмәйду бу вәқә дилда шу күнки.

Бизниңму балимиз болар. . .

Бу чоқум!

Тәқдири башқичә: гүл қисип яшар.

Көзүмгә әркиләп көрүнди оғлум,

Адәмләр!

Бир өмүр бойи бәхтияр.

1957-Йили өктәбир. Үрүмчи

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт