Erk chillighan yazghuchi haji mirzahid kérimi we uning teqipte ötken qeyser hayati

Muxbirimiz nur'iman
2021-01-13
Share
Erk chillighan yazghuchi haji mirzahid kérimi we uning teqipte ötken qeyser hayati Edib haji mirzahid kérimi.
Oqurmen teminligen

2018-Yili noyabirda yéshi 80 ge ulashqan, salametliki nacharliship ketken edib haji mirzahid kérimining 11 yilliq kisilgenliki radiyomiz teripidin delillen'gen idi. 2021-Yili 10-yanwar küni edib haji mirzahid kérimining wapat bolghanliqi ilgiri sürülmekte.

Qeshqer Uyghur neshriyatidin pinsiyege chiqqandin béri qeshqerde yashawatqan ataqliq sha'ir we yazghuchi haji mirzahid kérimi 2017-yili iyunda radiyomizning ziyaritini qobul qilghan. U öyining 2017-yilliri ilgiri-axiri bolup ikki qétim kélip axturulup, "Qur'an kerim" qatarliq diniy kitablarni we ilgiri neshr qilin'ghan aptorning "Yüsüp xas hajip", "Judaliq", "Mirza abekri", "Sultan se'idxan" we "Sultan abdureshitxan" qatarliq besh parche romanini élip kétilgenlikini bayan qilghan. Qeshqerdiki siyasiy-qanun xadimi, mirzahid kérimining tutulushigha bir ton kiydürüsh murasimida qilghan söziningmu bir seweb qilin'ghanliqini ashkarilighan idi.

Haji mirzahid kérimi tutulghanda, radiyomizgha kelgen inkaslarda haji mirzahid kérimining "Yüsüp xas hajip", "Judaliq", "Mirza ababekri", "Sultan se'idxan" we "Sultan abdurishitxan" qatarliq tarixi romanlirida Uyghurlarning seltenetlik hayati, yeni qaraxaniylar dewri we se'idiye xanliqi dewri téma we arqa körünüsh qilin'ghanliqi asasliq sewep bolghanliqi eskertilgen idi.

Undaqta, yazghuchi haji mirzahid kérimi kim? uning hayat sergüzeshtiliri we ijadiyetliri heqqide némilerni déyish mumkin?

Eyni waqittiki dangliq munberlerdin biri bolghan "Misranim" torining 2012-yili iyunda haji mirzahid kérimi bilen ilip barghan ziyaret xatirisige asaslan'ghanda, haji mirzahid kérimi 1939-yili 11-ayning 24-küni qeshqer shehirining gherbidiki tarboghuz kenti mexdum döngi mehelliside sodiger a'iliside dunyagha kelgen.

U shu söhbette özi tughulghan dewrni teswirlep mundaq dégen: "Bu dewr-shinjangdiki wetenperwer, milletperwer, zulumgha qarshi alim, ölima, ziyali, baylar tutqun qiliniwatqan, öltürülüwatqan, rastni yalghan, yalghanni rast qilip, awam xelqning yürikini mujuluwatqan jallat shing shiseyning mudhish zamani iken."

Haji mirzahid kérimining dadisi kérim hajim uqumushluq zat bolup, kéchik mirzahidning 6 yishida kona yiziqta sawadini chiqarghan, yette yashqa kirgen chéghimda "Melike danishmen" dégen kitabchini köchürgüzgen. U sekkiz yash waqitlirida "Sultan sutuq bughraxan", "Hesen bughraxan", "Ebu nasir samani tezkirisi" qatarliq tezkirilerni köchürüp chiqqan.

Haji mirzahid kérimi qaraxaniylar xanliri toghrisida deslepki chüshenchige mushu shekilde ige bolghanliqini éytqan. Toqquz yashlar waqtida xisrew déhliwining "Chahar derwish" namliq bedi'iy esirini köchürüp chiqqan. 10 Yashqa kirgen yili medrisede "Sopi alla yar", "Heptiyek" we "Qur'an kerim" ni oqup tügetken.

Haji mirzahid kérimi baliliq waqitliridiki bu qattiq terbiye heqqide shundaq dégen: "Dadam hetta bir herp xata yézilip qalsa yaki sizilip reng bilen boyulup ketse, shu betni qayta köchürgüzetti. Turmushning xilmu-xil qatlamlirigha munasiwetlik so'al-jawablarni köchürüsh jeryanida deslepte yüzekila chüshinettim, köchürgensiri menalar gülshinide bulbuldek seyr qilidighan boldum."

Uyghurlarda "Bolidighan maysa kökidin melum" deydighan gep bar. Haji mirzahid kérimining 17 yash waqtida yeni 1956-yili yazghan "Ana wesiyiti" namliq shé'iri eyni waqittiki "Shinjang edebiyati" (kéyin isimi "Tarim" gha özgertilgen) zhurniligha bésilghandin kéyin, gézit-zhurnallarda arqa-arqidin uning shé'irliri bésilighan. 1957-Yili 14 ming misraliq "Nur we shéker" mawzuluq shé'iriy romanni yézip tügetken. Muhebbet we insanperwerlik küylen'gen "Sanduq ichidiki bowaq" shé'iri "Tarim" zhurnilining 1957-yili 12-sanigha bésilip chiqqan.

1959-Yili aliy mektepte oquwatqan chaghlirida xitay da'iriliri teripidin "Yerlik milletchi", "Sherqiy türkistan teshkilati qurdi" dégen siyasiy qalpaqlar kiydürülüp, 1972-yilighiche türmige 13 yil qamalghan. Türmidin chiqqandin kéyinmu "Eksil'inqilabchi" dégen qalpaq bilen bilen yette yil nezerbend astida yashighan.

Haji mirzahid kérimi radiyomizning ziyaritini qobul qilghanda, "Sanduq ichidiki bowaq" namliq shé'irining eyni waqitta özining we bashqa dostlirining türmige qamilishigha seweb bolghanliqi toghrisida toxtalghan idi.

Haji mirzahid kérimining hazir istanbulda turushluq dosti turghunjan ependi eyni waqittiki ehwallani eslep ötti.

Haji mirzahid kérimi "Misranim" tori bilen élip barghan söhbette "Sanduq ichidiki bowaq" namliq shé'iri heqqide toxtilip mundaq dégen: "Shu chaghdiki köz yumghili bolmaydighan ijtima'iy ré'alliqni arqa körünüsh qilghan bu shé'irim oylimighan yerdin jem'iyetni zil-zilige keltürwetti. Xuddi 'sanduqqa sélip qoyghan bowaq' tek menmu türmige qamaldim. Ongchi, yerlik milletchilerge qarshi köresh ewjige chiqqan, küresh tenqid hemme yerde qanat yayghan mezgil bolghachqa, menmu solchil lushiyenning zerbisige ene shundaq uchrap ketkentim. Méning güzel yashliqim qarangghu türmilerde, tarim boyidiki qumluq chöllerde, toghraq, yulghunlargha hemrah bolup ötti."

Sha'irning hayatini astin-üstün qiliwetken bu shé'rda sha'ir némilerni yazghan bolghiytti?

Asman közliridin tamchilaydu yash,

Shunche jimjit etrap goya gheplette.

Yapraqsiz del-derex yolumgha sirdash,

Éytingchu! tebi'et néme hesrette? ‏

Haji mirzahid kérimidin ashu "Sanduq ichidiki bowaq" namliq shé'irni yazghanliqigha pushayman qilghan-qilmighanliqi soralghanda, köngül sözlirini mundaq izhar qilghan: "Bu shé'ir yézilghan küni ürümchide sim-sim yamghur yéghiwatatti, goya manga asman-zémin boghup öltürülüp sanduqqa sélip qoyulghan ashu bowaq üchün yighlawatqandek tuyulup ketkenidi. Köz yashlirim bilen yézilghan bu shé'ir güldürmama güldürlep, chéqin chéqilghandek oqurmenler qelbini zil-zilige keltürdi. Men shé'irgha köygen, wetenni söygen bir oqughuchi idim. Men "Sanduq ichidiki bowaq" namliq shé'irni yazghinimdin zinhar epsuslanmaymen. Belki söyünimen. Bu shé'ir méni jem'iyetke bashlap kirdi. Weten-milletning ghemgüzari, teqdirdishi qildi. Manga buningdin artuq yene qandaq mukapat bolsun! ?"

Haji mirzahid kérimi türmidin chiqqandin kéyin etrapida körgen ziyaliylar topi heqqide hés qilghanlirini mundaq bayan qilghan: "Men qeyerge barmay, omumen shu yerdiki ziyaliy dep atalghan dost-tunushlirimning nahayiti éhtiyatchan, qorqunjaq, tosun taydek ürükkek bulup ketkenlikini kördüm. Özümningmu shulargha oxshap qalghinimdin tolimu epsuslinimen. Éhtiyat qilish-köngüldiki gepni hetta yéqin dostighimu dégüzmeydiken, qorqunchaqliq-insanni xushametchi, chéqimchi, gumanxur qilip qoydiken. Ürkkeklik ademni yawan-yalghuz qilip qoydiken. Men körgen Uyghur ziyaliyliri mana shundaq idi. Heqiqiy nur tarqatquchi ziyaliylar bek, bekla azdur."

Turghunjan ependi haji mirzahid kérimi bilen bashtin-axiri qoyuq dostluq munasiwitini saqlap kelgen bolup, u "Mirzahid kérimi yash waqtidin tartipla jesur, ochuq sözlük, shé'rgha ishtiyaq bashlighan ot yürek birisi idi," dep teswirlidi.

"Misranim" torining riyasetchisi haji mirzahid kérimidin "Dewrimizdiki ziyaliylar öz xelqi üchün qandaq xizmet qilish kérek? hazirqi zaman ziyaliyliridin kütidighan ümidingiz néme?" dep sorighanda, uning jawabi mundaq bolghan: "Awwal éhtiyat siziqidin halqip ötüp, qorqunchaqliq illitidin üzül-késil qutulush kérek. Mashina, térakturdinmu ürkimes bulup qalghan at, éshektek bighem emes, her qandaq qismetni körüshke köpchilik bilen birge teyyar turalaydighan angni yétildürüsh kérek. Weten, millet üchün bijanidil xizmet qilish lazimki, kün ötküzüsh, jan béqish koyida bolmasliqi kérek. Hazirqi ziyaliylardin kütidighan ümidim shuki: dunyagha yüzlinishtin awwal, özünglargha yüzlininglar! doramchiliq, tamaxorluq qilmanglar! küchünglarni xar qilip, begdek yashanglar! zinhar it, müshük mijez bolmanglar! chayan tebi'etlik bulup qélishtin hezer eylanglar. Japani at qilip min'gen ezimet arzu-menzilige yétip baralaydu."

Axirida turghunjan ependi dosti haji mirzahid kérimining wapatigha qattiq qayghurghanliqini bildürüp, eyni yillarda jemi'iyetni zil-zilige séliwetken "Sanduq ichidiki bowaq" shé'irini déklamatsiye qilip berdi:

Sanduq ichidiki bowaq

(Turmush sezgürestisi)

Asman közliridin tamchilaydu yash,

Shunche jimjit etrap goya gheplette.

Yapraqsiz del-derex yolumda sirdash,

Éytingchu tebi'et néme hesrette.

Ishtilmes ériqtin-chimen qirghaqliq,

Shir-shir aqar suning üni shu tapta.

Nazuk mejnuntallar berqut yapraqliq,

Mengzimni söymeydu égilip asta.

Qayghu déngizigha etrap bolghan gherq,

Qéni, u baghlarning güzel jamali?

Shudem héchnersini qilalmaysen perq,

Dala tirik jandin ejaba xaliy?

Rast, kimning chiqqusi kéler seylige,

Illiq öyliride olturmay shu hal,

Yighlangghu we rezgi hawa peylige

Mas kelmes bir tüste barimen xoshal.

Bu ghemkin körünüsh,

Bu köngülsizlik,

Biraq-shad dilimni qilalmas xire.

Küylirim qushliri uchushidu tik,

Temkinmen,

Men yüksek söygüge ige.

Sewebi: méni del meshuqum janan,

Shu tunush bulaqning yénida küter.

Muhebbet bextidin yashnighuchi jan,

Bu gül yürikimge ishqini püker.

Chéliqti közümge shu chagh bir sanduq,

Iplas chongqurluqta munglinip turghan.

"Ichide bir néme bardur ya yuq?"

Dédimu, achtim men, örtendim shu'an.

Qollirim titiridi, qachti xiyalim,

Anardek mengzimdin chüshti yash egip.

Sarghaydim samandek qalmidi halim,

Bir pes jim qaptimen shamalda segip.

Némini kördümmen, epsanidiki

Ejdiha chiqtimu yéyish üchün ya?

Üch yashliq yilanmu zeher neshtiri,

Yaq!

Sirliq nerse u, körünglar mana.

Yatatti ay oxshash bigunah bowaq,

Gélida barmaqning dehshettlik izi.

Oghul idi shunchilik omaq,

Qoy közi yumulup pükülgen tizi.

Ghezepte tügülgen mushtumliri ching,

Ah! gep qilmaqchidek sel ochuq aghzi.

(Bowaqliqim keldi yadimgha goya. . . . )

Buluttek aqirip turidu baghri.

Ey sen sebiy bala!

Ölgen bihude,

Éyt, qaysi namerd u qatiling qanxur?

Tériqchiliq jéning xeterlikmu ya?

Kim u tapmaq bolghan qéningdin huzur?

Namelum u wehshi néme tapqandu,

Shum qoli titrimey azaplap boghup?

Mejbur qilghanmidu we yaki biraw?

Kim bilsun qaldimu eyibdar bolup,

Téxi köz achmastin tughulupla u?

Yigitmu ya qizmu qilghan jinayet?

Muhebbetke ejep éghir xiyanet?

Paji'e üstide bolsam egerde,

Ukijan bowaqni saqlap qalattim!

Dostlar!

Jan bersemmu meyli shu yerde,

Insan muhebbitidin bext tapattim.

Yar yénigha barimen dadil,

Shu küni qilishqan wedimiz üchün.

"Gharida söygüning bolmighin ghapil"

Dégendek her yandin kéletti bir ün.

Ey, ay. . .

Yölen'gen térek gholigha,

Qarapla yürikim jigh qilip qaldi.

Su quyup bérelmes aymu qoligha,

Könglümge ishqidin shu yar ot saldi.

"Kelmigenmikine?" désem intizar,

Kütüptu taqetlik méning söygünüm.

Ya soghuq ya yamghur qilalmaptu kar,

Shunchimu wapaliq iken köyginim.

Tilsizmen. . . .

Aldida sirimni közüm,

Jüp yultuz közige étip turidu.

He'e!

Yénimghimu bardim chin sözüm

Méning pakliqimni dilber tuyudu.

Jush urup fontandek axti shox bulaq,

Kümüshtek süyige sholimiz chüshken.

Quyash chiqti kökte. . .

Bulutlar yiraq-

Qachti. . . .

Men qarisam tebi'et külgen.

Ah, shu achchiq izdin bermidim dérek,

Orni yoq éytishqa héchqachan,

Chünki

Qosh yürikimizge sadiqliq emek,

Öchmeydu bu weqe dilda shu künki.

Bizningmu balimiz bolar. . .

Bu choqum!

Teqdiri bashqiche: gül qisip yashar.

Közümge erkilep köründi oghlum,

Ademler!

Bir ömür boyi bextiyar.

1957-Yili öktebir. Ürümchi

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet