Heptilik xewerler (28-awghusttin 3- séntebirghiche)


2004.09.03
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp

Xewerlerge qarighanda dunya Uyghur qurultiyining re'isi erkin aliptékin qisqa mezgillik aghriqtin yaxshilinip, 28-awghust küni xizmetke qayta kirishken. Erkin aliptékinning aghrip qélishi jama'etchilikning köngül bölüshige érishken bolup, uning ehwali heqqide türlük uchurlar tarqalghan idi. Aliptékin ependi özining salametlik ehwalining tamamen yaxshi ikenlikini, buningdin kéyin öz xizmitini dawamlashturidighanliqini bildürgen.

Uyghur diyarida her yili bir qétim ötküzülidighan ürümchi yermenkisining deslepki pa'aliyetliri bashlan'ghan. Xitay da'irliri Uyghur élini soda –iqtisadiy alaqiler jehette ottura asiya we rusiyige yüzlendüridighanliqini élan qilghan bolup, xewerlerge qarighanda rusiyining nowosibirsk oblasti, kémerow oblasti we bashqa rayonliridin terkip tapqan rusiye fédéral hökümitining sibiriye bölümining bashlamchiliqidiki bir wekiller ömiki ürümchi shehirige yétip kélip, ismayil tiliwaldi, wang léchü'an qatarliqlar bilen körüshken shuningdek ikki terep arisida soda-iqtisad, medeniyet we pen –téxnika saheliri boyiche hemkarlishishqa munasiwetlik höjjetlerge qol qoyulghan. Ismayil tiliwaldi rusiye prizdéntining sibiriye fédéral hökümette turushluq wakaletchisi bilen ötküzgen söhbitide rusiye hökümitidin térrorizim, milli bölgünchilik hem diniy esebiylikke qarshi küresh qilishta dawamliq qollashni telep qilghan shuningdek ikki döletning bu sahediki hemkarliqigha yuqiri baha bergen.

Uyghur aptonom rayonining turpan shehiridiki kariz tetqiqat jemiyiti yighin échip, karizlarning kelgüsi 23 yil ichide pütünley qurup kétishi mumkinlikini otturigha qoyghan. Ularning éytishiche؛ hazir her 20 künde bir karizning qurup kétish ehwali yüz bermekte. Kariz Uyghurlarning qedimiy sughurush en`eniliridin biri bolup, xitaylar uni “yer asti seddichin” dep teripleshken idi. Dunyadiki mezkur yigane qurlushning xuddi misirliqlarning el-éhrami, xitayning seddichini we bashqilargha oxshashla yuqiri medeniyet qimmitige ige ikenliki alimlar teripidin ilgiri sürülmekte.

Xitay hökümiti gheripning gézini sherqqe yötkesh gaz turubisi arqiliq 9- ayning 1- künidin étibaren resmi yosunda gaz yetküzüshni bashlighan. Uzunluqi 4 ming kilometer kélidighan mezkur gaz turubisigha jemiy 2 milyard 2 yüz milyon amérika dolliri serp qilin'ghan bolup, xitay da'irliri mezkur turuba arqiliq Uyghur élidin xitayning sherqi qirghaqlirigha yiligha 12 milyard kup métér tebi'iy gaz yötkeydiken. Mölcherlinishlerge qarighanda tarim oymanliqidiki tebi'iy gaz zapisining miqdari 8 triliyon 4 yüz milyard kup métérgha yétidiken.

Xitay kompartiyisi merkizi komitéti siyasiy byurosining da'imiy heyet ezasi, siyasiy qanun komitétining sékritari logan Uyghur élini ziyaret qilghan. U, muqimliq mesiliside toxtalghan hemde atalmish milli bölgünchiler bilen bolghan küreshte ölgen xitay saqchilirining a'ilisini yoqlighan. Mulahizichiler qarishiche؛ loganning bu sepiri xitay merkizi hökümitining Uyghur élining muqimliqigha alahide köngül bölüwatqanliqidin dérek béridiken.

Ötken heptide rusiyining shimali ossétiye jumhuriyitidiki béslan shehridiki bir mektep chéchen qoralliq guruppisi teripidin görüge élin'ghandin kéyin, xelqara jemiyet we metbu'atlarning diqqitige érishken idi. Yéngi uchurlargha qarighanda chéchen pidayiliri rusiye hökümitidin öz eskerlirini chéchenistandin élip chiqip kétish heqqide telep qoyghan. Melumatlar türlük bolup, beziler 400 din artuq oqutquchi-oqughuchi we ata-anilarning görüge qélin'ghanliqini éytsa, yene beziler bularning sanining 1000 din ashidighanliqini bildürüshken. 3-Séntebir küni mektep binasigha hujum qilinip, görüge élin'ghanlar qutuldurulghan bolsimu, lekin 100din artuq ademning ölgenliki we köpligen ademning yaridar bolghanliqi bildürülmekte, biraq bu sanlarning hazirche éniq emesliki otturigha qoyulmaqta.

Afinadiki olimpik yighini axirliship, xitay 2008-yilidiki olimpikning bayriqini tapshuruwalghan bolsimu, lékin xelqara jemiyet xitayning wedisige wapa qilip, 2008-yilighiche insan heqlirini yaxshilishi lazimliqini telep qilghan. Bu munasiwet bilen tibet, Uyghur we xitay démokratliri naraziliq namayishi ötküzgen.

Yéqinda dunyadiki 10 chong diktaturni bahalap chiqqan xelqara kechürüm teshkilati, amérikidiki erkinlik öyi, kishilik hoquqni küzütüsh teshkilati we bashqa munasiwetlik organlar xitay dölet re'isi xu jinta'oning dunya yüzidiki on chong diktaturning aldinqi üchining biri ikenlikini békitken. Aldinqi qatardiki bu diktaturlargha shimaliy koréye re'isi kim chong il we birma hökümet rehbiri qatarliqlar kiridiken.

Ötken heptide kabulda partilash yüz bérip, az dégende 10 adem ölgen.

Xitay bilen amérika yadro qoralliri sodisidiki ixtilaplarni hel qilishqa qarap yüzlengen. Nowette, xitaygha yadro qoralliri sétip bérishni chekleydighan belgilimiler we tosaqlar bikar qilin'ghan bolup, amérika bilen xitay bu heqte kélishim hasil qilmaqchi iken.

Amérikining jumhuriyetchiler partiyisining qurultiyi peyshenbe küni axirlashqan bolup, prizdént gé'orgi bush bu yilqi saylamdiki prizdént namzatliqigha, amérika mu'awin prizdénti déchk chénny bolsa, bu qétimqi saylamdiki mu'awin prizdéntliq namzatliqigha körsitilgen. Pat yéqinda amérikining dölet bashliqini békitish saylimi bolmaqchi idi. Démokratlar wekilliridin jon kérry prizdéntliq namzitigha körsitilgen. (Ümidwar)

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.