Heptilik xewerler (20-féwraldin 26-féwralghiche)

Muxbirimiz qutlan
2016.02.26
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
erkin-asiya-radiosi.jpg Erkin asiya radi'osi Uyghur bölümi heptilik xewerliri
Photo: RFA

“Xelq'ara ana til küni” Uyghurlarda qutluq bayram künige aylanmaqta

Yéqinqi yillardin buyan Uyghur jem'iyitide “Xelq'ara ana til küni” ni xatirilesh we bu künni türlük pa'aliyetler bilen ehmiyetlik ötküzüsh ishi omumlashmaqta.

Melumki, birleshken döletler teshkilatining pen-medeniyet mehkimisi 2000-yilidin bashlap her yili 21-féwral künini “Xelq'ara ana til” küni qilip békitken.

Ijtima'iy tartqulardin melum bolushiche, bu yilliq “Xelq'ara ana til küni” de Uyghur élide ana tilni qoghdashni téma qilghan türlük shekildiki ammiwi pa'aliyetler intayin janlan'ghan.

Igilinishiche, Uyghur jama'etchiliki, bolupmu yash-ösmürler mumkinchilik yol qoyghan da'iride her xil pa'aliyetler uyushturup özlirining ana tilni qoghdash yolidiki küchlük isteklirini ipade qilghan.

Xitay da'iriliri chet'ellerdiki Uyghur siyasiy pa'aliyetchilirining a'ile tawabi'atlirigha dawamliq tehdit salmaqtiken

Melum bolushiche, yéqinqi yillardin buyan xitay da'iriliri chet'ellerdiki Uyghur siyasiy pa'aliyetchilirining yurttiki ata-ana, uruq-tughqan we a'ile tawabi'atlirini dawamliq teqib qilip, ulargha tehdit salmaqtiken.

Awstraliyediki Uyghur pa'aliyetchiliridin telghet abbasning ayali ötken yili ata-anisini yoqlash üchün yurtigha barghanda, xitay dölet xewpsizlik saqchilirining éghir tehditige duch kelgenliki melum. Telghet abbas yéqinda sidnéy tiyatirxanisida ötküzülgen chaghan kéchilikide ay yultuzluq kökbayraqni chiqirish arqiliq xitayning öz a'ilisige qilghan tehditige jawab qayturghanliqini bildürdi.

Amérikidiki Uyghur pa'aliyetchiliridin ilshat hesenning singlisi ötken yili tutqun qilinip, a'ile tawabi'atliri tehditke duch kelgen idi. Kanadadiki Uyghur siyasiy pa'aliyetchiliridin memet toxtining qaghiliqta yashawatqan 82 yashliq anisi turnisa sadiqmu bu tehdittin xaliy qalmighan. Qoralliq saqchilarning 82 yashliq momayni saqchixanigha élip bérip, 12 sa'et qarda öre turghuzup qoyghanliqi melum bolmaqta.

Xitay hökümiti tutush buyruqi chiqarghan 6 neper Uyghurning hazirgha qeder iz-dériki melum emes

Uyghur aptonom rayonluq j x nazariti 2015‏-yili 8‏-ayda abdulla memet, isma'il hesen, metturdi qadir, memet yüsüp metrozi, hemdulla imin, abduqadir sawut qatarliq 6 kishige tutush buyruqi chiqarghan.

Tutush buyruqida Uyghur aptonom rayoni we xitay ölke, sheherliridiki saqchi organliridin axturush élip bérip, yuqiridiki gumandarlar bayqalsa derhal qolgha élishni we Uyghur aptonom rayonluq j x nazaritining 5‏- idarisige melum qilishni telep qilghan.

Radi'omiz ularning iz-dérikini sürüshtürüp saqchixanilardin uchur élishqa tirishqan bolsimu, emma héchkim ularning aqiwiti heqqide uchur bérelmidi. Dunya Uyghur qurultiyining bash katipi nurmuhemmet musabay bu heqte inkas qayturup, xitay edliye sistémisini ochuq-ashkara bolushqa chaqirdi.

Kelpindiki “Qanunsiz diniy pa'aliyetlerge zerbe bérish” dolqunida chet'ellerdiki Uyghur pa'aliyetchilirining tughqanliri nishan qilin'ghan

Igilinishiche, 2015-yili yaz peslide kelpinde élip bérilghan “Qanunsiz diniy pa'aliyetlerge zerbe bérish” namidiki tutqun herikitide, diniy étiqadi küchlük, chet'ellerde uruq-tughqanliri bar a'ililerning nishan qilin'ghanliqi melum bolmaqta.

Kelpinning yürchi, gezlik, achal yéziliridiki saqchixanilar bu heqte radi'omizning so'allirigha jawab bérishni ret qildi. Halbuki, kelpindiki yerlik ahalilerning bu heqtiki inkasliri yuqiriqi ehwallarning rastliqini testiqlimaqta.

Muhajirettiki Uyghur pa'aliyetchiliri bu heqte toxtilip, xitay da'irilirining nöwette chet'ellerdiki Uyghur pa'aliyetchilirining kelpindiki uruq-tughqanlirigha her xil wasitilerni qollinip tehdit séliwatqanliqini bildürdi.

Afghanistanda tutqun qilinip xitaygha qayturulghan Uyghurlar heqqidiki weqening tepsilati ashkarilandi

2015-Yilining féwral aylirida radi'omiz we dunyadiki birqanche chong taratqular afghanistan da'irilirining öz tewelikide turuwatqan on nechche Uyghurni tutqun qilip xitaygha tapshurup bergenliki heqqide xewer bergen idi.

Afghanistan da'irilirining öz tewelikide soda-tijaret bilen shughulliniwatqan Uyghur muhajirlar we ularning bala-chaqilirini tutqun qilishi hemde ularni xitaygha tapshurup bérishi eyni chaghda dunya jama'etchilikining küchlük diqqitini qozghighan idi.

Halbuki, afghanistanning washin'gtondiki elchixanisi radi'omizning bu heqtiki so'allirini jawabsiz qaldurdi.

Yéqinda afghanistanliq ikki neper shahit radi'omiz ziyaritini qobul qilip, ötken yili afghanistan da'iriliri teripidin tutqun qilinip xitaygha tapshurup bérilgen 24 neper Uyghur heqqide tepsiliy melumat berdi.

Firansiye muxbiri ursula goytér “Baydiki kömürkan hujumi térrorluq weqesi emes” dédi

Ötken yili 31-dékabirda firansiye muxbiri ursula goytér Uyghurlar heqqide yazghan maqalisi tüpeyli xitaydin qoghlan'ghan idi.

Uning esli maqalisi firansuz tilida yézilghan bolghachqa, bu heqte ilgiri bérilgen xewerlerde mezkur maqalidiki qismen mezmunlar körsitilgendin bashqa, toluq mezmuni yorutulmighan idi.

Radi'omiz yéqinda ursula goytér xanim bilen uning mezkur maqalisi we Uyghur mesilisi boyiche mexsus söhbet ötküzdi.

Ursula goytér xanim “Baydiki kömürkan hujumi térrorluq weqesi emes” dédi.

U yene “Térrorluq” atalghusi we uning xitayda tetbiqlinishi, Uyghurlar we xitay weziyiti shundaqla özining xitaydin qoghlinishining aldi-keynidiki weqeler heqqide pikir bayan qildi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.