Һәптилик хәвәрләр (24 - апрелдин 30 - апрелғичә)

Мухбиримиз җүмә
2010.04.30

Ваң лечүән вәзиписидин қалдурулди

Хитайда даирилири уйғур елини 16 йилдин бери сорап кәлгән ваң лечүәнни вәзиписидин қалдурғанлиқини елан қилди. Ваң лечүәнниң орниға хунән өлкисиниң партийә секретари җаң чүншйән сәпләнгән.

Ваң лечүән 1994 - йили уйғур елигә баш секретар қилип тәйинләнгәндин буян уйғур елида вәзипә тутуп кәлмәктә иди. У вәзипә тутуш җәрянида уйғур елидә 1997 - йили бир қетим вә 2009 - йили бир қетим зор қаршилиқ намайиши йүз бәрди. Һалбуки, ваң лечүән уйғурларниң һәр икки қетимқи намайишлирини һәрбий күч ишлитип қаттиқ бастуруп, көплигән уйғур яшлирини қара -қоюқ түрмигә ташлиған.

2009 - Йили 5 - июл үрүмчи намайишида хитай даирилири 200 гә йеқин хитай пуқрасиниң өлтүрүлгәнликини илгири сүргән. Әмма хитай даирилири икки күндин кейин хитай пуқралириниң уйғурларға топлишип һуҗум қилиш вәқәсини ахбараттин йошурған вә бу күни зиянкәшликкә учриғучиларниң санини елан қилмиған иди.

Ваң лечүән бу нөвәт уйғур елидики вәзиписидин қалдурулғандин кейин, хитай мәркизий комитетиниң сиясий қанун комитетиға муавин секретар қилип йөткәлгән. Бу, ваң лечүәнниң һөкүмәт хизмитидики дәриҗисиниң төвәнлитилгәнликидин дерәк беридикән.

Нур бәкриниңму алмаштурулидиғанлиқи илгири сүрүлмәктә

Уйғур елини 16 йил сориған ваң лечүән вәзиписидин қалдурулғандин кейин, нөвәттики уйғур аптоном район рәиси нур бәкриниңму алмаштурулидиғанлиқи илгири сүрүлмәктә.

Хоңкоңдин чиқидиған "миңпав гезити"дә көрситишичә, хитай мәркизий комитети 5 - айда чақирилидиған "шинҗаң хизмәт йиғини" дин кейин, уйғур елида иккинчи қетимлиқ кадир алмаштуруш елип баридикән. Йиғиндин кейинки кадир алмаштурушта нур бәкри йөткәп кетилип, миллий ишлар комитетиға мудир қилип тәйинлиниши мумкин икән. Нур бәкри йөткәп кетилгәндин кейин, униң орниға нөвәттә уйғур елида вәзипә тутуватқан уйғур муавин рәисләрдин бири таллинип рәис қилип бекитилидикән.

Нур бәкри уйғур елида рәис қилип тәйинләнгәндин кейин, "қош тил маарипи сиясити" ни актип йүргүзүп, уйғур тилидики мәктәпләрни хитай тилидики мәктәпләргә қошуш һәрикити елип барған. "Ешинча әмгәк күчи" намида уйғур қизлирини хитай өлкилиридики завутларға йөткәп, уйғурларниң қаттиқ наразилиқини қозғиған рәисләрниң бири иди.

Рабийә қадир ханим "осло әркинлик мунбири" намлиқ хәлқара кишилик һоқуқ йиғинида нутуқ сөзлиди

Дуня уйғур қурултийи рәиси рабийә қадир ханим 'осло әркинлик мунбири' намлиқ хәлқара кишилик һоқуқ йиғини үчүн 26 - чесла чүштин кейин норвегийә пайтәхти ослоға йетип кәлди.

26 - Април шәһәрлик һөкүмәт залида өткүзүлгән ечилиш мурасимида, кишилик һоқуқ фондиниң қурғучиси, бу йиғинниң баш тәшкиллигүчиси тһор халворссен рабийә қадир ханимни меһманларға алаһидә тонуштуруп, рабийә қадир ханимниң җасарити вә өз хәлқи үчүн төлигән бәдәллиридин чоңқур тәсирләнгәнликини, рабийә қадир ханимни вә уйғурларни мәңгү қоллайдиғанлиқини, хитайниң мустәбит түзүмигә қарши уйғурлар билән бир сәптә туруп күрәш қилидиғанлиқини баян қилди.

Осло әркинлик мунбири намлиқ бу хәлқаралиқ кишилик һоқуқ йиғини баш шитаби нюйорктики "кишилик һоқуқ фонди җәмийити" тәрипидин уйүштурулған. Бу қетимқиси пайтәхт ослода өткүзүлгән 2 - қетимлиқ йиғин болуп һесаблиниду.

Тәтқиқатчи илһам тохти очуқ хәт елан қилди

Мустәқил тәтқиқатчи илһам тохти әпәнди, өткән һәптә түркийидә ечилған, хәлқара түрк дуняси мәдәнийәт йиғиниға қатнишалмиғанлиқи сәвәби билән очуқ хәт елан қилди.

Илһам тохти хетидә, хитай һөкүмитиниң өзини хитайниң қанунлуқ пуқраси дәп етирап қилған туруқлуқ өз асасий қанунлириға хилап һалда, уни нормал бир илмий муһакимә йиғиниға қатнишиш пурситидин мәһрум қилип, чегридин чиқишиға рухсәт қилмиғанлиқиға наразилиқ билдүргән.

Илһам тохти хетидә, хитай қанунида бәлгиләнгән бәлгилимә, низамлардин мисал елип, хитай һөкүмитиниң өз қанунида бәлгиләнгән бәлгилимиләргә әмәл қилмиғанлиқини тәнқидлигән.

Илһам тохтиниң билдүрүшичә, мунасивәтлик даириләрниң түркийидә илмий муһакимә йиғини ечилған мәзгилдә, уни "саяһәт қилдуруп келиш" тәклипи билән хәйнән арилиға елип кәткән.

Илһам тохти шу йәрдә "5 күн арам алдурулған" вә йиғин аяғлашқандин кейин бейҗиңға қайтуруп келингән. У қайтип кәлгәндин кейин өзиниң уйғурбиз тор бекитидә мәзкур очуқ хәтни елан қилған.

Өткән һәптә түркийидә "хәлқаралиқ түрк дуняси илмий муһакимә йиғини" ечилған иди.

22 - Апрел үрүмчидә 420 миң парчә нәшр буюми көйдүрүлди

Хитай йәрлик даирилири 22 - апрел үрүмчидики хәлқ мәйданида бир қисим нәшр буюмлирини көйдүрди. "Үрүмчи торда" хәвәрлиридә ашкарилинишичә, бу нөвәт көйдүрүлгән нәшр буюмлири 420 миң парчидин ашидикән. Хәвәрдә буларниң һәммиси "қанунсиз нәшр буюмлири" дәп көрситилгән.

Буларниң ичидә китаб, CD вә VCD пластинкилириму бар икән. Хәвәрдә көрситишичә, мәзкур һәрикәткә қатнашқан аптоном районлуқ бирликсәп бөлүми "шәһваний вә сахта буюмларға қарши туруш ишханиси"ниң башлиқи ли йи, шәһваний буюмларғила әмәс бәлки сиясий, диний вә қанунсиз нәшр буюмлириғиму "юқири бесим билән қаттиқ" зәрбә берип, сиясий үнүм яритишни тәкитлигән.

Хитай даирилири келәр айдин башлап уйғур елидә қәдимий әсәрләрни омумйүзлүк тизимлаш хизмити башлайдиғанлиқини билдүргән иди. Бу нөвәт көйдүрүлгән нәшр буюмлириниң ичидә қәдимий әсәрләрниң бар - йоқлуқи һәмдә уйғурчә нәшр буюмлириниң игиләйдиған нисбити һазирчә намәлум.    

Рәнә дикстра : "әкбәр таһир келәчәктә дуня чемпийони болалайду"

Голландийидики уйғур билярт маһири әкбәр таһир голландийидә өткүзүлүватқан билярт мусабиқисидә яхши нәтиҗә қазанған. Әкбәр таһир илгири хитай бойичә өткүзүлгән билярт мусабиқисидә чемпийон болған. У һазир голландийидә билярт ойнимақта.
 
Мусабиқә 4 - айниң 25 - күни амстердам шәһридә башланған. Әкбәр таһир әпәндиниң, келәчәктә дуня чемпийони болуш еһтимали бар икән. Голландийидә 9 қетим билярт чемпийони болған рәнә дикстра әпәнди әкбәр таһирға баһа берип, "әгәр у яхши мәшиқ қилса дуня чемпийони болуши мумкин" деди.

"Уйғурлар" ниң уйғурчиси түркийидә қайта нәшр қилинди

Даңлиқ шаир вә тарихчи турғун алмасниң "уйғурлар" намлиқ китабини дуня уйғур қурултейи нәшр қилдурған. Әсәрниң бу нусхиси җәмий 623 бәтлик.

Турғун алмасниң бу әсири 1989 - йили үрүмчидә нәшр қилинип узун өтмәй хитай һөкүмити тәрипидин мәни қилинип йиғивелинған иди.

Дуня уйғур қурултейи буниңға охшаш уйғур диярида чәкләнгән бир йүрүш китабларни нәшр қилдуруш пиланини түзүп чиққан болуп, даңлиқ шаир, тарихчи турғун алмасниң "уйғурлар" намлиқ китаби булардин бири икән.

Д у қ нәшрият бөлүми мәсули җелил туран әпәнди, турғун алмасниң "уйғурлар" намлиқ китаби 89 - йилиниң ахирида нәшр қилинип узун өтмәйла хитай һөкүмити тәрипидин йиғивелинғанлиқи үчүн, көп сандики уйғурниң бу китабни оқуялмиғанлиқини, шуңа қайта нәшр қилишниң интайин муһим икәнликини ейтти. У китабниң дуня уйғур қурултейиниң дуняниң һәр қайси җайлиридики вәкиллири тәрипидин тарқитилидиғанлиқини ейтти.

Турғун алмасниң `уйғурлар` намлиқ әсири икки һәптә бурун түркийиниң истанбул шәһиридики сәләнгә нәшрияти тәрипидин түрк тилида нәшр қилинған иди.

Америка хәлқара диний әркинлик комитети доклат елан қилип, уйғур вә тибәтләрниң диний етиқади еғир бузғунчилиққа учриғанлиқини илгири сүрди

Америка хәлқара диний әркинлик комитети дунядики һәр қайси әлләрниң диний әркинлик вәзийити һәққидә доклат елан қилип, хитай қатарлиқ диний әркинлик хатириси "алаһидә диққәт қилинидиған дөләтләр"дә диний әркинлик вәзийитиниң үзлүксиз начарлашқанлиқини әскәртти.

Доклатта, уйғур вә тибәтләрниң диний әркинлик вәзийити алаһидә тилға елинип, өткән 10 йилда бу икки милләтниң диний етиқад әркинликиниң үзлүксиз еғир бузғунчилиққа учриғанлиқи тәкитләнди.

Америка хәлқара диний әркинлик комитети пәйшәнбә күни һәр қайси әлләрниң 2009‏ - вә 2010 ‏ - йилдики диний әркинлик вәзийити һәққидә доклат елан қилип, хитайниң диний әркинликкә үзлүксиз, сестимилиқ вә әсәбийлик билән бузғунчилиқ қиливатқанлиқини, шуңа 2010 - йили хитайни йәнә америка ташқи ишлар министирлиқиниң диний әркинлик хатириси "алаһидә диққәт қилинидиған дөләтләр"тизимликигә киргүзүшни тәләп қилди.

Хәлқара диний әркинлик комитети йәнә, америка дөләт ишлири министирлиқиниң диний әркинликни дәпсәндә қилған әмәлдарлар яки диний әркинлик вәзийити начар өлкиләргә имбарго қоюшини тәләп қилип, бу мәсилини хәлқара мунбәр вә америка -хитай истратегийилик сөһбитидә оттуриға қоюшқа чақирди

Явропа парламентида хәлқаралиқ уйғур мәсилиси муһакимә йиғини башланди

явропа парламентида чақирилған "хитай һөкүмити билән сөһбәтлишиш мәсилиси: хитай асасий қанунниң иҗра қилиниш әһвали ‏ - уйғурларниң һоқуқи" мавзулуқ йиғин 4 ‏ - айниң 29 ‏ - күни рәсмий башланди.

Йиғинға америка, түркийә, оттура асия түркий җумһурийәтлири, канада, австралийә вә явропа дөләтлиридин кәлгән 45 әтрапида уйғур паалийәтчи қатнашмақта.

Бу йиғинға уйғурлардин башқа явропа парламенти әзаси, явропа либераллар вә демократлар иттипақи рәиси марко панелла әпәнди, муавин рәиси никколо риналди әпәнди, явропа парламенти кишилик һоқуқ комитети рәиси геоффрәй харрис әпәнди, явропа парламенти әзаси м гибб әпәнди, вакаләтсиз милләтләр тәшкилати баш секритари марино бусдачин әпәнди, америка демократийини илгири сүрүш фонди җәмийтиниң муавин башлиқи луйиса гирива ханим қатнашти вә сөз қилди. Рабийә қадир ханим үлгүрүп келәлмигәнлики үчүн униң ечилиш нутуқини адвокат нури түркәл әпәнди оқуп өтти.

Йиғинға хәлқара кәчүрүм тәшкилати, хәтәр астидики милләтләрни қоғдаш тәшкилати вә башқа хәлқаралиқ аммиви тәшкилатларниң мәсуллири болуп җәмй 200 әтрапида киши қатнашти. Йиғин 4 ‏ - айниң 29 ‏ - күнидин 30 ‏ - күнигичә давам қилиду.

Шветсийә парламентида "шветсийә парламенти уйғур достлуқ җәмийити" қурулди

28 - Апрел шветсийә парламентида "шветсийә парламенти уйғур достлуқ җәмийити" қурулди. Қурулуш мурасимиға бу җәмийәтни қурушни тәшәббус қилип киливатқан бир қисим парламент әзалиридин сирт шветсийидә паалийәт елип бериватқан шветсийә уйғур комитети вә шветсийә маарип уюшмисиниң вәкиллириму тәклип билән қатнашти.

Христиан демократлар партийисидин болған парламент әзаси отто ван арнолд әпәнди йиғинда қилған сөзидә, шветсийә парламентида мушундақ бир җәмийәтниң қурулушиниң уйғур мәсилисиниң шветсийә парламентида күн тәртипкә келишидә муһим рол ойнайдиғанлиқини әскәртти.

Йиғин ахирида, йиғинниң күн тәртипи буйичә, җәмийәтниң рәһбәрлик аппарати сайлап чиқилди. Җәмийәт рәисликини христиан демократлар партийисидин болған парламент әзаси отто ван арнолд әпәнди, кассирлиқини йешиллар партийисидин болған парламент әзаси мәмәт қаплан әпәнди үстигә алди. Қалған рәһбәрлик аппаратлири кейинки йиғинда толуқлинидиғанлиқи оттуриға қоюлди.

 
Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.