Кәлгүсидики гүллиниш: америка вә явропаниң һинд-тинч ‍окяндики һәмкарлиқи

Мухбиримиз әзиз
2022-02-28
Share
Кәлгүсидики гүллиниш: америка вә явропаниң һинд-тинч ‍окяндики һәмкарлиқи Америка президенти җо байдин 2022-йили 2-айниң 24-күни вашингтонда росийәниң украинаға таҗавуз қилиши тоғрисида нутуқ сөзлиди.
AFP

Америка президенти җов байденниң “һәр биримизниң кәлгүси, шуниңдәк дуняниң кәлгүси һинди-тинч окян райониниң әркин вә очуқлуқиға қарашлиқ” дегән бу йәкүни 2022-йили февралда елан қилинған “америка һөкүмитиниң һинди-тинч окян истратегийәси” намлиқ доклатта алаһидә йәр алған иди. Шуниңдин кейин бу доклат һәрқайсий ахбарат вастилириниң, шуниңдәк охшимиған саһәниң зор диққитини қозғиди. Доклатта баян қилинишичә, тинч окян қирғақлиридин һинди окян бойлириғичә болған бу районда дуня нопусиниң йеримидин көпрәки яшаватқан болуп, дуня иқтисадиниң үчтин икки қисми һәмдә дунядики йәттә күчлүк һәрбий система маканлашқан бу ғайәт зор район америка хәлқини үч милйондин көпрәк хизмәт орни билән тәминләйду. Йәнә келип бу райондин келидиған һәмдә бивастә америка туприқиға селинидиған мәбләғ аллиқачан 900 милярд америка доллиридин ешип кәткән болуп, америка һөкүмитиниң бу районни “кәлгүсидики гүллиниш вә бихәтәрликниң ачқучи” дәп атиши бикар әмәс иди.

Доклатта көрситилишичә, америка һөкүмитиниң бу район билән болған бу қәдәр чоңқур алақиси икки әсир илгирила тиклинип болған. Иккинчи дуня уруши мәзгилидә болса бу хил бағлиниш йәниму бир қәдәм илгирилигән һалда мустәһкәмләнгән. Шу сәвәбтин нөвәттә бу район тәвәсидә көрүлүватқан түрлүк өзгиришләр америка һөкүмитиниң бу һәқтики истратегийәсигә бивастә тәсир көрситидикән. Нөвәттә хитай һөкүмитиниң бу районда иқтисад, дипломатийә, һәрбий вә техника вастилирини ишқа селип өз тәсирини кеңәйтиши, шуниң билән биргә уларниң тәйвән қатарлиқ бир қисим җайларни бозәк қилишқа урунуватқанлиқи, маһийәттә америка һөкүмитиниң бу даиридики шериклири вә иттипақдашлирини еғир зиянларға учратмақта икән. Мана мушу хилдики бир қатар мәсилиләр 28-феврал чүштин бурун чақирилған бу һәқтики тор муһакимә йиғинида йәнә бир қетим тәпсили қарап чиқилди.

Вашингтон шәһридики әң чоң ақиллар мәркәзлириниң бири болған “америка германийә маршал фонди җәмийити” ниң саһибханлиқида уюштурулған бу қетимқи муһакимә йиғинида алди билән мәзкур җәмийәтниң рәиси хәзер кунлей (Heather A. Conley) Ханим алаһидә ечилиш нутқи сөзлиди.

У росийә һөкүмитиниң украинаға һуҗум қилишидин гәп башлиған һалда нөвәттә америка һөкүмитиниң явропа сияситидә түплүк өзгиришниң көрүлүватқанлиқини, шуниң билән биргә дөләтләр һалқиған дуняви инкасниң бу мәсилидә қайсий шәкилдә әкс етиватқанлиқини тәкитләп: “бу йәнә бир яқтин тинч окяндин һалқиған тәвәликтики дөләтләрниң америка вә явропа иттипақи намайән қилған бу хилдики таҗавузчилиққа қарши инкасқа аваз қошуштур. Бу аваз қошуш өз нөвитидә америка билән явропа оттурисидики көврүкни мустәһкәмләйду,” деди.

Йиғин риясәтчиси бонни гласир (Bonnie Glaser) ханим шуниңдин кейин америка билән явропа иттипақи оттурисида узун мәзгилдин буян икиспорт контроллуқи вә җаза тәдбирлири мәсилисидә һәмкарлиқниң давам қиливатқанлиқини, нөвәттики өзгиришләргә қарита асия дөләтлириниң қандақ инкаста болуватқанлиқи тоғрисида америка һөкүмәт саһәсиниң қандақ пикирдә икәнликини йиғин әһлигә һавалә қилди.

Америка дөләт бихәтәрлик кеңишиниң әзаси, америка президентиниң муавин ярдәмчиси курт кампбел (Kurt Campbell) әпәнди бу саһәдики мәсилиләр тоғрисида алаһидә тохтилип өтти. Униң пикричә, америка билән явропа иттипақиға әза дөләтләр оттурисидики һәмкарлиқ, достлуқ вә шериклик америка билән асия дөләтлири оттурисидиму мәвҗут икән. Буниң бир муһим ипадиси асия дөләтлириниң уларни енергийә мәнбәси билән тәмин етиши, болупму явропа әллири әң муһтаҗ болуватқанда уларни тәбиий газ билән тәминлишидә әкс әткән. Йәнә келип австралийә вә японийәниң техника җәһәттики ярдәм билән бу сәпкә қошулғанлиқи бу хил һәмкарлиқни техиму күчәйткән. Йеқинқи мәзгилләрдә болса асия дөләтлириниң һәмкарлиқи қораллиқ ярдәм шәклидиму оттуриға чиқмақта икән. Болупму австралийәниң украинаға бивастә һәрбий ярдәм беришкә қошулғанлиқи буниңдики бир зор илгириләш һесаплинидикән.

Явропа иттипақи ташқи һәркәт бөлүминиң директори ганнер веганд (Gunnar Wiegand) әпәнди бу һәқтики мәсилиләр тоғрисида явропа әллири тоғрисида мәвҗут болуватқан пикирләрни оттуриға қойди. Униң пикричә, явропа иттипақи һинди-тинч окян районидин бәкму йирақта болуватқан әһвалда уларниң бу районни бир яққа ташлап явропа тәвәсидики ишларға бәкрәк көңүл бөлүши лазимлиқи һәққидә бир қисим пикирләр узундин бери мәвҗут икән. Әмма росийәгә охшаш ядро қораллириға игә болуватқан һәмдә бирләшкән дөләтләр тәшкилати (б д т) хәвпсизлик кеңишиниң даимий әзаси болған бириниң ашкара һалда б д т низамнамилирини аяқ-асти қилиши вақтида бир тәрәп қилинмиса муштоми зорниң вә қорали күчлүкниң “һәқиқәтни бәлгилиши” етирап қилинған бир вәзийәт барлиққа келидикән. Бу һал явропа иттипақиға әза һәрқайси дөләтләр үчүнму охшаш икән. Иккинчидин, демократийә вә қанун арқилиқ идарә қилиш нөвәттики украина киризисида еғир синақларға дуч кәлгән. Украинаниң базар иқтисадини асас қилған һалда демократийәни җари қилдуруши вә росийәниң бир қисми болушни халимаслиқи бу қетимқи таҗавузни кәлтүрүп чиқарған болсиму һинди-тинч окян райони явропа иттипақиға охшашла бу таҗавузға қарши мәйданни ипадилигән.

Курт кампбел әпәнди алаһидә тәкитлигән йәнә бир нуқта шуки, явропа билән америка оттурисидики һәмкарлиқ һинди-тинч окян районини чөридигән һалда ешип меңиватқанда хитай һөкүмитиниң украина киризисини қайси йөнилишкә қарап силҗитиши болди. Униң қаришичә, хитай һөкүмити изчил росийәни қоллап келиватқан болуп, америка һөкүмити хитайни бу хил сәлбий ақивәткә һәмдәм болмаслиққа дәвәт қилип кәлмәктә икән. Йәнә келип нөвәттә росийәниң хәлқарада бәкла йитим қеливатқанлиқи шунчә ашкара болуватқанда хитай һөкүмити “йәл бәрмисә” росийәниң техиму күчлүк бир һәркәтни оттуриға чиқириши қийинға чүшидикән. Буни росийә вә хитайму яхши чүшинидиған болғачқа уларниң һазирқи қийинчилиқиму йетип ашқичә бар икән. Әмма бу урушниң башланғиниға әмдила бирнәччә күн болғанлиқи үчүн бәзи мәсилиләргә һазирчә кесип бирнәрсә дейиш қийин икән.

Йиғинниң иккинчи бөликидә америка билән явропа иттипақи оттурисидики һәмкарлиқниң һинди-тинч окян районида иҗра болуши, явропа иттипақиниң ички қисмидики һәмкарлиқ мәсилиси һәмдә буниң һинди-тинч окян райониға тәдбиқлиниши қатарлиқлар муһакимә қилинди. Шу қатарда бу һәқтики бир қисим соалларға җаваб берилди.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт