Истанбул маарип идарисиниң башлиқи “һира уйғур мәктипи” ниң тақалғанлиқини рәт қилди

Мухбиримиз әркин
2022-02-24
Share
uyghur-ana-til-mektipi-1.jpg 2015-Йилдин бери түркийәниң ‍истанбул шәһиридә оқу-оқутуш ишлири билән шуғуллинип келиватқан “һира уйғур башланғуч мәктипи” ниң оқуғучилири. 2020-Йили 3-авғуст, түркийә.
RFA/Azigh

Түркийәниң истанбул шәһиридә 2015-йилдин бери оқу-оқутуш ишлири билән шуғуллинип келиватқан 300 дин артуқ уйғур оқуғучиси бар “һира уйғур мәктипи” 22-феврал бу мәктәпниң истанбул вилайәтлик маарип тармақлири тәрипидин рәсмий тақалғанлиқи, 21-феврал дүшәнбә күни мәктәпкә кәлгән оқуғучилар вә оқуғучи ата-анилириниң мәктәпкә киргүзүлмигәнликини билдүргән. Бу вәқә уйғурларға һесдашлиқ қилидиған өктичи партийәләрниң қаттиқ тәнқидигә учриғаниди. Лекин истанбул вилайәтлик маарип идарсиниң башлиқи 23-феврал радиомиз мухбириға “һира уйғур мәктипи” ниң тақалғанлиқини рәт қилди.

Униң ейтишичә, униң бу һадисә билән һечқандақ мунасивити йоқ болуп, буниңдин хәвәрсиз икән. Буниң алдида йәни 22-феврал түркийә маарип министирлиқиму бу мәктәпниң тақалғанлиқиға даир һечқандақ учур йоқлиғини билдүрүп, бу вәқәни тәкшүрүп хәвирини беридиғанлиқини ейтқаниди. “һира уйғур мәктипи” ниң қурғучиси вә мудири лоқманҗан абдулла вә бу мәктәптики оқуғучилар ата-анилириниң радиомизға ейтишичә, мәктәп истанбул маарип тармақлириниң буйруқи билән 21-февралдин башлап рәсмий тақилип, барлиқ дәрслирини тохтатқан.

Лоқманҗан абдулла, истанбул маарип тармақлириниң өткән һәптә ‍өзини чақиртип, мәктәпниң паалийитини тохтитишни буйруғанлиқи, чүнки хитайниң бу мәктәпни түркийәниң алақидар органлириға шикайәт қилип, уларни түркийәниң рәсмий маарип программисиға хилап ‍өз ‍алдиға маарип шәкилләндүрүшигә йол қоюш билән әйиблигәнликини ейтқан. Униң көрситишичә, даириләр йәнә бу мәктәпниң түркийә қанунлириға хилап һечқандақ һәрикити болмисиму, бирақ өзлириниң юқиридин чүшкән буйруқни иҗра қилиш мәҗбурийити барлиқини ейтқан.

Биз шу мунасивәт билән 23-феврал истанбул вилайәтлик маарип идарисиниң башлиқи ләвәнт язиҗиға (Levent Yazici) телефон қилип, мәктәпниң тақилиш сәвәбини сориған идуқ. Лекин ләвәнт язиҗи “немишқа тақайдикәнмиз, тақиғинимиз йоқ. Сиз ким болисиз, сизниң вәзипиңиз немә……. Бу мәсилә билән мениң алақәм йоқ. Буни бир тәкшүрүп беқип, шуниңға қарап бир немә дәрмиз” деди. У бизниң илгириләп сориған соаллиримизға қарита йәнила “бу мәсилидин хәвирим йоқ. Униң билән мунасивитим йоқ. Тәкшүрүп көрүшимиз керәк” дәп көрсәтти.

Бу мәктәпниң тақилишиға 22-феврал түркийәдики уйғурларға һесдашлиқ қилидиған бәзи өктичи партийәләр қаттиқ инкас билдүргән. Түркийә парламентидики өктичи партийә-‍йи партийәсидин болған парламент ‍әзаси айхан әрәл (Ayhan Erel) бу вәқәгә қарита ипадә билдүрүп, бу тоғрилиқ өзиниң парламентта маарип министириға рәсмий соал тәклипи беридиғанлиқини билдүргән.

Айхан әрәл 22-феврал мухбиримизға мундақ дәйду: “мән соал тәклипи сүпитидә дөләтлик маарип министириға сунимән. Биз буниңға қарши. Шәрқий түркистан тоғрисида затән у йәрдики туғқанлиримиз зулум вә искәнҗә астида яшаватиду. Биз түркийә дөлити сүпитидә уларниң бу йәрдики мәктәплирини тақисақ уларниң қол-қанитини сундуруп, ялғуз қалдуримиз. Уларниң кәйпияти вә нишани йоққа чиқмамду? бундақму иш боламду”.

“йии” партийәсиниң йәнә бир парламент әзаси хайрәттин нуһоғлу (Hayrettin Nuhoglu) мәктәпниң тақалмаслиқи керәклики, шәрқий түркистанға алақидар һәрқандақ ишта униң йенида туридиғанлиқини билдүрди.

Хайрәттин нуһоғлу 22-феврал телефонда мухбиримизға “биз шәрқий түркистанға алақидар һәрқандақ иш болса мутләқ рәвиштә униң йенида туримиз. Қолимиздин кәлгән тиришчанлиқни көрситимиз. Чүшинишлик болдиму? немә болса болсун шәрқий түркистанлиқ қериндашлиримизниң даим йенида болимиз……. Биз қолимиздин қандаш иш кәлсә қилимиз. Мәктәп тақалмаслиқи керәк, биз буни сүрүштүрүп, униң билән һәпилишип көрүмиз” деди.

“һира уйғур мәктипи” истанбулдики уйғурлар нисбәтән топлишип ‍олтурақлашқан районға җайлашқан болуп, мәктәп “һира мәдәнийәт-маарип вәхписи” ниң қармиқида иди. Мәлум болушичә, бу мәктәп дөләт мәктәплиридики уйғур балилирниң ана тили вә қошумчә пәнләрни үгинидиған дәрсханиси болупла қалмай, уларниң өз ара алақилишидиған, дөләт мәктәплиригә турушлуқ гуваһнамиси йоқ кирәлмигән уйғур пәрзәнтлирини оқуш пурсити билән тәминләйдиған орун болуп кәлгәниди. Шуңа, мәзкур мәктәпниң тақилиши бу мәктәптики уйғур оқуғучилириниң ата-анилириниму қаттиқ биарам қилған.

Нурийә ханим икки пәрзәнти түркийәниң дөләт мәктипидә оқусиму, лекин мәктәптин сиртқи вақтида қошумчә “һира уйғур мәктипи” гә баридиған уйғур муһаҗири. У 22-феврал зияритимизни қобул қилип, пәрзәнтлириниң “һира мәктипи” ни бәк яхши көридиғанлиқини билдүрди. У: “оғлум иккиси әтигәндә дөләтниң нормал мәктипигә баратти. 2 Дин 40 тә мәктәптин яниду. Өйгә келип 3 йеримгичә тамиқини йәп, 3 йеримдә һирада дәрс башлайтти……. Балилар ‍өзиниң тилида гәп қилип, өзлириниң оюнини ойнап қилғачқа һәммиси бәк яхши көрәтти.”

Нурийә ханимниң ейтишичә, һира мәктипиниң тақилиши балиларниң “көңлини бәк йерим” қилған. Нурийә ханим: “мән унимиғантим әслидә, балам болди тәтилдә оқуңлар, тәтилдә бикар 3 тәтил болиду. Тәтилдә оқуңлар маву вақитта бәк җиддий болуп қалисиләр десәм, яқ, бизни апармидиңиз, дәп ахири мән өйимизгә йирақрақ болсиму апираттим. Балиларниң бәк барғуси бар, көңли бәк йерим. Амал йоқ ‍өйдә зерикип кетиватиду” деди.

Мәктәп мудир лоқманҗан абдулланиң ейтишичә, мәктәп тақалған болсиму, лекин улар үмидини йәнила үзмигән. У уйғурларниң имза топлап, һөкүмәткә сунмақчи болуватқанлиқи билдүрди.

Лоқманҗан абдулла: “бу ишқа кәлгәндә мән ойлап қалдим, буниңдин кейин йәнә издәнсәк йочуқлар чиқип қаларму, дегән үмидварлиқимизни йәнила үзмидуқ. Һәтта ана-ана вә балиларниң имзасини топлап…. . Биз түркийә җумһурйитини сүйимиз, түркийә маарип системисини қоллаймиз, лекин ана ана тилимизниму сөйимиз, буни давамлаштуруп беришини үмид қилимиз, дегән шәкилдә имза топлап сунмақчи болуватимиз.”

Лоқманҗаниң ейтишичә, түркийәниң истанбулдики маарип тармақлири өткән һәптә уни маарип идарисигә чақиртқанда униң язма ипадә беришини тәләп қилған. Даириләр “бу орун рәсмий ‍өз алдиға бир мәктәп әмәс, бәлки балиларниң дәрстин кейинки бош вақтидики қошумчә маарипи, дегәнгә язма чүшәнчә бериши” ни тәләп қилған.

Лоқманҗан абдулла мундақ деди: “мениң ипадәмни айрим алди. Имза қойдуруп елип қалди. Бу йәрдә бизниң паалийитимизниң характерини чүшәндүрүп бәр, бу йәрдә сиясий паалийәт қилмиған, бу рәсмий өз алдиға мәктәп шәклидә әмәс, дәрстин янғандин кейинки балиларниң бош вақтидики қошумчә маарип, дегәнгә чүшәнчә бәр, деди”.

“һира уйғур мәктипи” ниң орни “келәчәк партийәси” ниң рәиси әхмәт давутоғлуниң баш министир вақтида берилгән. Бу мәктәпниң тақилиши 22-феврал мәзкур өктичи партийәниңму қаттиқ тәнқидигә учриған. Мәзкур партийәниң муавин рәиси салчук өздағ( Salcuk Ozdag )истанбул маарип тармақлириниң һәрикитини “усулсизлиқ” дәп әйиблигән.

Салчук өздағ: “буни усулсиз қиливатиду. Чүнки, буниңға рәсмий язма уқтуруш чиқарса сот мәһкимисигә әрз қилиниду. Түркийәдә қанун сиясийлашқан болсиму, лекин берлинда сотчилар бар, дегәндәк әнқәрә, истанбул, түркийәдиму сотчилар, тәптишләр бар. Буниңдин тәп тартиду. Бу хәлқараға тема болиду, дәп әнсиригәчкә йәң ичидә бу хил бесим билән мәктәпни биз тақимидуқ, өзи тақалди, демәкчи” дегән.

Салчук өздағниң ейтишичә, истанбул маарип тармақлириниң мәктәпни өзүңлар тақаңлар дегини “қанунсиз иш қилғанлиқиниң ипадиси” икән. У мундақ дегән: “истанбул дөләтлик маарип ‍идариси қанунни суйиистемал қилип, рәсмий язма уқтуруш билән бу мәктәпни ‍өзи тақимай, ғәйрий рәсмий рәвиштә сән тақайсән, дегән болса, бу униң қанунсиз иш беҗиргәнликиниң ипадиси вә испати. Буму униң җәмийәткә вә қанунчиларға ашкарилинишидур”.

Бу вәқә түркийәдики уйғур мусапириниң пат-пат тутқун қилинип, көчмәнләр мәркәзлиригә қамалған, уйғурларниң узун мәзгиллик туруш гуваһнамиси бикар қилинип, вақитлиқ гуваһнамигә өзгәртиливатқан, бәзи уйғур паалийәтчиләр хитайни яқлайдиған сиясәтчиләргә “һақарәт қилиш” билән әйиблинип қамаққа һөкүм қилинған, түркийә ички ишлар министири “уйғурларни суйиистемал қилмақта” дәп американи әйибләватқан, түркийәдә уйғурларниң паалийәт бошлуқи барғансери тарийиватқан бир вақитта йүз бәргән.

Мәлум болушичә, түркийә ички ишлар министири сулайман сойлу өткән һәптә өткүзүлгән түркийәниң көчмәнләр мәсилиси һәққидики бир қетимлиқ йиғинида: ““америка бу мәсилидә түркийәни контрол қилмақчи. Бир сиясий партийә контрол қилиш җәһәттә бу мәсилигә игидарлиқ қилди. Лекин биз уйғур түрк қериндашлиримиз үчүн һәр хил мулазимәтләрни қиливатимиз” дегән.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт