Xitay hökümiti emdi tetqiqatchi adriyan zéniz we ayal guwahchilargha peskeshlik bilen hujum qilishqa ötken

Ixtiyariy muxbirimiz jewlan
2021.03.19
Xitay hökümiti emdi tetqiqatchi adriyan zéniz we ayal guwahchilargha peskeshlik bilen hujum qilishqa ötken Kommunizm qurbanliri xatire fondining aliy tetqiqatchisi, doktor adriyan zénz
RFA

“Amérika birleshme agéntliqi” qatarliq köpligen taratqularning xewer qilishiche, xitay tashqi ishlar ministirliqi 18-mart küni “Shinjanggha munasiwetlik axbarat élan qilish yighini” ötküzgen bolup, yighinda Uyghur aptonom rayonluq partkom teshwiqat bölümining mu'awin bashliqi shü guyshyang Uyghur weziyitige a'it tetqiqati bilen tonulghan dangliq tetqiqatchi adriyan zénizni “Uyghurlar heqqide yalghan uchur tarqitip, shinjangdiki xitay emeldarliri we shirketlerning jazalinishigha seweb boldi”dep eybligen hemde shinjangdiki bezi shirket we shexslerning adwokat teklip qilip, adriyan zénizning üstidin erz qilish arqiliq uningdin kechürüm sorighuzush, shirket we shexslerning yoqalghan inawiti we uchrighan iqtisadiy ziyinini tölep bérishni telep qilmaqchi ikenlikini éytqan.

Buningdin ilgirimu shü guyshyang bir nechche qétimliq axbarat élan qilish yighinlirida adriyan zénizni “Bir milyondin artuq Uyghur lagérlargha solandi, Uyghurlarning nopus köpiyishi cheklendi dep ré'alliqni burmilidi”dep eybligenidi. Emeliyette tetqiqatchi adriyan zéniz xitay hökümitining resmiy höjjetliri we sirtqa ashkarilinip ketken uchurliridin paydilinip, xitay yoshurup kelgen heqiqetni ashkarilighan bolup, bularning ichide lagérlar mesilisi, Uyghur ayallirini tughmas qiliwétish we mejburiy emgek mesilisi qatarliqlar bar idi. Yéqinda u téxi CBN  téliwéziyisining bir programmisida, mejburiy emgek we balilarni a'ilisidin ayriwétishning chonglar bilen balilar otturisidiki medeniyet, din we til alaqisini azaytidighanliqi, shundaqla ata-anilar bilen balilarning nahayiti asanla xitayning ménge yuyush obyéktlirigha aylinidighanliqini otturigha qoyghan.  

Yéqinda Uyghur rayonidiki bezi karxana we shexslerning “Ziyanni tölitish üchün” tetqiqatchi adriyan zénizni sotqa bermekchi bolghanliqi we xitay hökümitiningmu buni qollaydighanliqi radiyomiz teripidin xewer qilin'ghanidi. Xitay hökümiti buningdin ilgirimu adriyan zéniz üstidin dawa qilidighanliqini bildürgen. Adriyan zénizning Uyghurlargha a'it tetqiqati xitayning Uyghurlargha élip barghan jinayetlirini pakitliri bilen ashkarilap, dunyaning diqqitini qozghashta muhim rol oynap kelgechke, xitay hökümiti buningdin izchil bi'aram bolup kelgen we uning shexsiyitige hujum qilish we tehdit sélishni toxtatmighan. Adriyan zénizning tiwittér hésabida körsitishiche, u xitay tashqi ishlar ministirliqi eng köp tilgha alghan we eybligen chet ellik tetqiqatchi iken.

Xitay hökümiti bu qétimliq axbarat élan qilish yighinida Uyghur aptonom rayonluq ijtima'iy penler akadémiyesining tetqiqatchisi mehmut abduwelini sözlitip, adriyan zénizning Uyghurlarning nopus köpiyishining cheklen'genliki heqqidiki tetqiqat netijisige reddiye bergüzgen. U xitay teshwiqat orunlirining telipi we saxta melumatlargha asasen, Uyghurlarning nopusining köpiyish nisbitining bashqa az sanliq milletler, hetta xitayning nopusidin yuqiri ikenlikini éytip, adriyan zénizgha so'al qoyghan.

Bu axbarat élan qilish yighinida yene xitay teshwiqat orunliri Uyghur ayallirining wekili süpitide qeshqerdin gülbostan dégen ayalni sözlitip, yézilarda her bir Uyghur a'ilisining ikki- üchtin balisi barliqini, mejburiy tughutni chekleshning mewjut emeslikini éytip adriyan zénizni yalghanchigha chiqarmaqchi bolghan.

Andin aptonom rayonluq hökümet axbarat ishxanisining bayanatchisi élijan inayetmu tetqiqatchi adriyan zénizgha reddiye bérip, “Sanliq melumatlarni oydurup chiqirip, Uyghur ayallirining köp qismi tughmas qilin'ghanliqtek saxta körünüsh peyda qildi” dep eybligen.   

Xitay hökümiti yene bu qétimliq axbarat élan qilish yighinida, lagérdin qutulup chiqqandin kéyin u yerdiki qabahetlik kechmishlirini dunyagha ashkarilighan Uyghur ayal shahitlarning burunqi erlirini sözlitip, ayal shahitlargha peskeshlik bilen hujum qilghan.

Adriyan zéniz 18-mart küni özining tiwittér hésabida mundaq yazghan: “Xitay hökümiti 3 sa'et axbarat élan qilish yighini échip men öz tetqiqatimda ispat körsetken Uyghur shahitlirigha hujum qilghan. Uyghur ayal shahitlirigha hujum qilin'ghan bir widiyoda ularning burunqi erliri ularni éghizgha alghusiz gepler bilen haqaretligen”.        

Adriyan zéniz xitayning bu qétimliq axbarat élan qilish yighini heqqide mundaq dégen: “Xitay hökümitining manga qilghanliri goya ular jan talishiwatqandek tesir bermekte. Ular Uyghur shahitlargha barghanséri shermendilerche hujum qiliwatidu, bu intayin yirginchlik qilmishtur”. U yene xitaygha yürgüzülgen iqtisadiy jaza élip kelgen bésim we bir qisim gherb döletlirining xitayning qilmishini irqiy qirghinchiliq dep békitishi hemde 2022-yil xitayda ötküzülidighan qishliq olimpék musabiqisini bayqut qilish sadalirining küchiyishige egiship, xitayning uning shexsiyitige qilghan hujumlirining küchiyip ketkenlikini  éytqan.

Melumatlargha qarighanda, xitayning bu qétim dölet ichi we chet'el muxbirlirini toplap Uyghur rayonigha munasiwetlik axbarat élan qilish yighini échishi, jümlidin adriyan zénizni eyblishi mushuning bilen 5-qétimliqi iken. Analizchilarning qarishiche, xitay her qétim Uyghurlar mesilisi toghruluq ichki we tashqi bésimlargha uchrighanda mushundaq axbarat élan qilishi yighini échip özini aqlashqa mejbur bolidiken hemde özliri “Xitayning düshmini” dep atighan adriyan zénizgha oxshash tetqiqatchilargha hujum qilishni kücheytidiken. Bu qétimliq axbarat élan qilish yighini xitayning téximu zeherxendilik we shermendilik bilen qilghan hujumi hésablinidiken.  

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.